ચપટી ઉજાસ..22

28/12/2009

<strongચપટી ઉજાસ..22

“ આમ તો વરસવાનું કોઇ કારણ નથી,
ભીતરના આ દર્દનું કોઇ નિવારણ નથી.”

બીજા પાંચ દિવસ વીતી ગયા છે. ધીમે ધીમે ઘરમાં વાતાવરણ થોડું સુધરતું જાય છે. પણ હજુ ઘરમાં બીજા માણસો છે જ. તેથી મને બહું મજા નથી આવતી. ઉમગી ફૈબાની કોલેજ ચાલુ છે તેથી હવે તે કોલેજે જાય છે. મમ્મી તો નવરી જ નથી પડતી. મને ગમે તે કોઇ ખવડાવી દે છે. કયારેક માલા માસી તેને ઘેર લઇ જાય છે. મને મમ્મી સિવાય કોઇ નવડાવે એ ગમતું નથી. તેથી કયારેક રડી પડું છું. એટલે તુરત કોઇ બોલે,

‘ તમારી જૂઇ ભારે કજિયાળી હોં.. અમારી નંદિનીને તો રડવાનું નામ નહીં..’

મને એવું સાંભળવું જરાયે ગમતું નથી. કોઇની સાથે સરખામણી શા માટે ? પણ ….
કાલે કોઇ બીજા આંટીએ નવડાવી હતી તો જલદી જલદી થોડું પાણી રેડી દીધું હતું. મમ્મી કે ફૈબા તો કેવી સરસ રીતે ઘસીને નિરાંતે રમાડતાં રમાડતાં મને નવડાવતા હતા. આ આંટી તો પાછા બાથરૂમમાંથી બહાર આવીને કહે,

‘ જુઓ જૂઇ, મારી પાસે કેવી ડાહી થઇ ગઇ છે. જરાયે રડી ? ઘસીઘસીને કેવી ઉજળી કરી દીધી. ‘

અરે, આમ ખોટું કેમ બોલે છે ? મને તો જરા પણ ઘસી નથી. સાબુને તો હાથ પણ અડાડયો નથી. ‘

પણ મારે તો મૌન બનીને બધું સાંભળવાનું જ રહ્યું ને ? આવું તો ન જાણે આખો દિવસ કેવું કેવું બોલાતું રહે છે.

કાલની જ વાત કરું તો…આ સામે દેખાય છે ને એ કોઇ રૂપા આંટી છે. કાલે બધાની હાજરીમાં મારી મમ્મીના કેવા સરસ વખાણ કરતા હતા. નિશાભાભી જેવી તો કોઇની રસોઇ ન થાય. અને મોઢામાં તો જાણે જીભ જ નહીં. ચૂપચાપ આખો દિવસ કામ કર્યા કરે છે.
થોડીવાર પછી એ જ આંટી કોઇને કહેતા હતા, નિશાની રસોઇમાં છે કોઇ ઠેકાણા ? સાવ ફૂવડ લાગી મને તો..’

હું ત્યાં જ રમતી હતી. પરંતુ મારી હાજરીની તો કોઇ ગણતરી કરે જ શાના ? હું તે વળી શું સમજું ?

મારી મમ્મી વિશે કોઇ આવું બોલે તે મને ન જ ગમે ને ?અને બહાર મમ્મી હાજર હોય ત્યારે જુદુ બોલે અને ન હોય ત્યારે આવું બોલે ?

આ દુનિયામાં બધે આવું જ હોતું હશે ? બધા આમ જ બોલતા હશે ?

શી ખબર ? પણ ના, મારા ઉમંગી ફૈબા કંઇ આવા નથી..એ તો જેવું હોય તેવું મોઢે કહી દે..બાકી પાછળથી કોઇની વાતો ન કરે. અત્યારે એમણે આ સાંભળ્યું હોત ને તો એ કંઇ મૂંગા ન રહી શકત. પણ મારી તો એવી હેસિયત કયાં ? મારી મા વિશે બોલાતું પણ મારે મૂંગા રહીને સાંભળી જ લેવાનું આવશે ?

હું કયારે મોટી થઇશ ? જોકે ઉમંગી ફૈબા તો કહેતા રહે છે,

’ જૂઇરાણી, મોટા થવામાં કંઇ માલ નથી હોં…પછી નાનપણ યાદ આવશે….આ દિવસો યાદ આવશે અને…..

ન જાણે શું યે બોલતા રહેતા હોય છે ફૈબા ? મને સમજાય કે નહીં એ અલગ વાત છે. પણ એમની વાત સાંભળવી મને ખૂબ ગમે. ન જાણે કેમ… પણ એ ફૈબા બોલે એ હમેશાં સારું અને સાચું જ હોય એવો મને પૂરો વિશ્વાસ છે. કદાચ આ પાંચ છ દિવસની ઓળખાણમાં આવો જ વિશ્વાસ કદાચ કુંજકાકા માટે પણ મનમાં જાગ્યો છે. જોકે હજુ મને કંઇ એમનો બહું પરિચય નથી.

પપ્પાએ ન જાણે કેમ પણ હમણાં ટકો કરાવ્યો છે. પપ્પા એવા તો વિચિત્ર લાગે છે. મને તો હસવું આવે છે. પપ્પા બેઠાં હોય ત્યાં જઇને હું ધીમેથી એમના માથા પર ટપલી મારી આવું છું. એમના લીસા માથા પર હાથ ફેરવી આવું છું. પપ્પાએ વાળ કેમ કપાવી નાખ્યા હશે ? કાકાના માથા ઉપર તો સરસ મજાના વાળ છે. બીજા તો કોઇએ ટકો નથી કરાવ્યો. ખાલી પપ્પાએ જ કેમ કરાવ્યો હશે ?

આમ તો હવે આખો દિવસ બધા વાતો કરતા હોય છે. હસતાં હોય છે. દાદીમા પણ બધાની સાથે વાતો કરે છે. પરંતુ કોઇ બહારથી આવે તો વળી પાછા રડવા લાગે છે. કયારેક ટી.વી. કે એવું કશું ચાલુ હોય તો જલદી જલદી બંધ કરી દે છે. આવું કેમ કરતા હશે ? પહેલા તો ટી. વી. જોતા હતા ત્યારે આવું નહોતા કરતા.

જોકે કાકા તો બોલતા હોય છે.

‘ ભલે ચાલુ રહે. કોઇ માણસ કંઇ ચોવીસ કલાક રડી ન શકે. આપણા ઘરની વ્યક્તિ ગઇ છે. દુ:ખ હોય તો આપણને હોય. બાકી બધા તો દંભ છે…. દંભ..ખાલી દેખાડા… ‘
આ દંભ વળી કઇ બલાનું નામ હશે ?

પપ્પા કાકાને માંડ શાંત રાખે છે. અને મૌન રહેવા સમજાવે છે.

આ નાનકડા જૂઇબેનને તો કંઇ સમજાય તો ઉપાધિ ને ? જે શબ્દો કાને અથડાય તે ચૂપચાપ સાંભળતા રહેવાનું બીજું શું ?

બાકીની વાતો કાલે…હમણાં તો રોજ નવી નવી અનેક વાતો સાંભળવા મળતી રહે છે. કેમકે ઘરમાં ઘણાં માણસો છે. અને જેટલા મોઢા એટલી વાતો….બરાબરને ?

આ એક વરસમાં તો જૂઇબેન પણ કેટકેટલું શીખી ગયા છે હોં…

( જનસત્તા..લોકસત્તામાં પ્રકાશિત કોલમ )

સહિયારી યાત્રા..22

25/12/2009

પૂ. મમ્મી,

બત્રીસલક્ષણો….!

” પેટીઓ જરીક ખોલતાં જ પિયરીયું છલકાયું
કોડ ભરેલું ત્રાંબા બેડું પાણિયારે મલકાયું
રહી રહી પડઘાય ઉંડાણે સહિયરોનું ગાણું ”

તમારા પત્રની એક વાત મને બહું સ્પર્શી ગઇ. દીકરાને બે વાર નથી જનમવું પડતું. જયારે દીકરીને બે વાર..કે તમારા કહેવા મુજબ ત્રણ વાર જનમવાનું હોય છે. અને હું તો આગળ વધીને એમ પણ કહીશ કે એણે ઓછામાં ઓછી ત્રણ વાર તો પોતાની જાતને અચૂક સાબિત કરવી જ રહીને ? સ્ત્રી પાસે કોઇ પણ વાતની સાબિતી..પુરાવા માગવાની આપણી પ્રથા તો સદીઓ જૂની ને ?

પહેલા જન્મ વખતની તો કોઇ વાતનું મને સ્મરણ ન હોય એ સ્વાભાવિક છે. પરંતુ આ બીજા જન્મની તો હું આતુરતાપૂર્વક પ્રતીક્ષા કરી રહી છું. ઘરમાં બધા મારી મસ્તી પણ કરે છે કે ઘર અને મમ્મીને છોડીને જવાની બહું ઉતાવળ આવી ગઇ છે કે શું ? હું મારી જાતને નસીબદાર માનું છું કે મારા મનની એ આતુરતાને કે અધીરતાને મારા થનાર સાસુ સમક્ષ વ્યક્ત કરી શકું છું.

તમારા પત્રમાં વિમલભાઇની વાત વાંચી ખૂબ સારું લાગ્યું. આવા સંબંધો પણ ઘણી જગ્યાએ જોવા મળે છે. એ આપણા બદલાતા સમાજનું પ્રતિબિંબ નથી ?

મને જાણ હતી જ કે તમે એ પુસ્તક જરૂર વાંચ્યું જ હશે. અને તમને પણ મારી જેમ એ ગમ્યું છે એ જાણી વધારે આનંદ થયો.

મમ્મી, હમણાં નિદા ફાઝલીનો એક શેર વાંચ્યો..મને બહું ગમી ગયો.

“ આખું આકાશ કયારેય આંખમાં આવતું નથી. કભી કિસીકો મુક્કમલ જહાં નહીં મિલતા..”

કોઇ પણ વ્યક્તિ સર્વગુણસંપન્ન ન જ હોય..એવું આપણે સૌ કહેતા રહીએ છીએ. જો દિલથી એ વાત માનતા હોઇએ..સમજતા અને સ્વીકારતા હોઇએ તો પછી કોઇની અણગમતી વાત, એકાદ અવગુણ ..એકાદ અણગમતી આદત પ્રત્યે આપણે સૌ આટલા બધા અસહિષ્ણુ કેમ બની જતા હોઇએ છીએ ? જરાક કોઇની ભૂલ દેખાય એટલે આપણું મન તુરત કયારેક દંડો તો કદીક ત્રાજવું હાથમાં લેવા તત્પર બની જાય છે. અન્યની ભૂલ આડે આંખ આડા કાન કરવાની વાત આપણને જાણે આવડતી જ નથી. દરેક વ્યક્તિ પોતપોતાનો “ હું “ લઇને જ ઘૂમી રહ્યા હોય છે. “હું”ની પોટલી માથેથી ઉતારવી સહેલી નથી જ ને ?
એમાં પણ સાસુ, વહુ તો જાણે હાથમાં સતત બિલોરી કાચ લઇને જ ફરતા હોય છે. કોઇ એકાદ અવગુણ ઝપટમાં આવી જાય એટલી જ વાર…એને બિલોરી કાચ વડે મોટૉ કરીને, મીઠું, મરચું ઉમેરીને પતિ કે પુત્ર પાસે કે પછી કોઇ અન્ય પાસે જલદી ઠાલવી દેવાની તક જ શોધતા રહેતા હોય છે.

મમ્મી, એવું ન થઇ શકે કે દરેક વ્યક્તિના સમગ્ર અસ્તિત્વ સાથે બધાએ નિસ્બત રાખવાની જરૂર જ નથી ? જેનું જે પાસું..જે વાત ન ગમતી
હોય તેની ઉપેક્ષા ન કરી શકાય ? જે પાસા સાથે આપણને કોઇ સંબંધ નથી એના પ્રત્યે ધ્યાન દેવાની..કોઇ જરૂર ખરી ? દરેક વ્યક્તિમાં એકાદ તો સારી વાત હોવાની જ ને ? એ તરફ જ જો દ્રષ્ટિ રાખીએ તો ? દરેક વખતે બીજાના અવગુણ જ શોધતા રહેવાની સહજ વૃતિ આપણા સૌમાં વત્તે ઓછે અંશે હોવાની જ.

કોઇ પણ સાસુને બત્રીસલક્ષણી વહુ જ ખપે છે. અને વહુને પણ એથી ઉતરતી સાસુ શા માટે જોઇએ ?
હકીકતે બત્રીસ લક્ષણ એટલે શું ? કયા કયા ? એની જાણ પણ કેટલાને હોય છે ? આમ તો મને યે ફકત આ શબ્દની જ ખબર હતી. પરંતુ થોડાં સમય પહેલા આ બત્રીસલક્ષણો વિશે કયાંક વાંચ્યું..વાંચવાની તો મજા આવી..પરંતુ બાપ રે..! મને તો કલ્પના પણ નહોતી કે બત્રીસ લક્ષણો આવા હોય. અને આવા બત્રીસ લક્ષણ વાળી વ્યક્તિ હકીકતમાં હોઇ શકે ખરી ? એવો પ્રશ્ન પણ મારા મનમાં જરૂર ઉઠયો. તમે તો કદાચ વાંચ્યા જ હશે. છતાં મને લખવાની મજા આવે છે..એટલે લખું છું. આ તો મેં વાંચેલા બત્રીસ લક્ષણો છે..તમે કોઇ જુદા તો નથી વાંચ્યાને ? તો તો બંને મળીને ચોસઠ થવાના હોં…! મારી ડાયરીમાં મેં ઉતારી લીધેલા એ બત્રીસ લક્ષણો.. આ રહ્યા..અલબત્ત એ ડાયરીમાં જ રહેવાના..જીવનમાં આટલા બધા ગુણો આવી જાય તો તો કદાચ આપણે માનવમાંથી દેવની કક્ષાએ પહોંચી જઇએ.. બરાબર ને ?

1…સ્વમાન, ધીરજ, વાકપટુતા, ક્ષમા અને સત્ય… આ પાંચ લક્ષણ પુરૂષના લક્ષણ ગણાયા છે. ( અહીં પણ પુરૂષ શબ્દ જ વપરાયેલો છે હોં..સ્ત્રીનું તોકયાંય નામોનિશાન નથી )

2 ચપળતા, અલ્પ નિદ્રા, સાહસ, વફાદારી,( કૃતજ્ઞતા ) સ્વામીભક્તિ અને તુરત સમજી જવું….આ છ લક્ષણ કૂતરાના ગણાયા છે.

3 મધુર વાણી, આકર્ષક દેખાવ, ઉચ્ચ સ્થાને રહેવુ, સુઘડતા..યુક્તિ,પ્રયુક્તિ જાણવી, મગજ શાંત રાખવું, શત્રુને હણવા,..આ સાત ગુણ પક્ષીઓના રાજા મોરના ગણાયા છે.

4

વહેલા ઉઠવું, યુધ્ધમાં અડગતા, પરિવારનુ પોષણ, પોતાની સ્ત્રી પર પ્રીતિ રાખવી,..આ ચાર ગુણ કૂકડાના ગણાયા છે. ( કૂકડો પોતાની પત્ની પ્રત્યે સૌથી વધારે પ્રેમ રાખે છે ? આનો અર્થ એવો થયો ? )

5

સખત મહેનત કરવી, દુ:ખને ગણકારવુ નહી, સંતોષી રહેવું,…..આ ત્રણ ગુણ ગધેડાના ગણાયા છે. આપણે ઘણીવાર કોઇને કહેતા હોઇએ છીએ કે સાવ ગધેડા જેવો છે. ત્યારે પણ તેનામાં આ ત્રણ ગુણ તો છે જ..એ આપણે કબૂલ કરીએ છીએ ને ?

6

ચંચળતા..અવિશ્વાસ ( જલદી કોઇ પર વિશ્વાસ ન કરવો ). લાજ શરમ રાખવી, સમયની કસોટીમાથી બહાર ઉતરવુ, પોતાની જાતિ સાથે જ રહેવું… આ પાંચ ગુણ કાગડાના ગણાયા છે. આપણે કોઇને કાગડા જેવો છે એમ પણ કહેતા જ હોઇએ છીએ ને ? એ કયા અર્થમાં કહેતા હશું ? એ પ્રશ્ન વિચારવા લાયક ગણાય કે નહીં ?

7
એકાગ્રતા..આ એક લક્ષણ બગલાનું ગણાયું છે. મમ્મી, મેં કોઇ પાસેથી બગ ભગત એવો શબ્દ સાંભળ્યો છે. તો એનો અર્થ આની સાથે તો બંધબેસતો કેમ નથી ?

અને સૌથી છેલ્લે…પરાક્રમ…એ એક લક્ષણ સિંહનું ગણાયું છે. જંગલના રાજા સિંહમાં તો બસ ફકત એક જ ગુણ..? …

મમ્મી, આવા બત્રીસ ગુણવાળી વ્યક્તિ કોઇ હોઇ શકે ખરી ? આપણા બંનેના શબ્દકોશમાંથી તો આ શબ્દ આપણે કાઢી જ નાખીશું ? જેથી એને શોધવાની ઝંઝટમાં જ ન પડાય…આમ તો બધાએ પોતાના અંગત શબ્દકોશમાંથી તો કાઢી જ નાખવો જોઇએ. એવું નથી લાગતું ?

જોકે આ લખતા લખતા હું તો હસતી જાઉં છું.

ત્યાં આવું ત્યારે કોઇ વહેવાર માટે નહીં..( અલબત્ત એ કારણની પણ સાવ અવગણના કેમ થઇ શકે ? )પરંતુ દિલથી તમારે માટે કશુંક..તમને ગમે તેવું લાવવાની ઇચ્છા થાય છે. અને મને જાણ છે કે હું સોનાની વસ્તુ લાવીશ એના કરતાં પણ કોઇ સારા પુસ્તક લાવીશ તો તમને વધારે આનંદ થવાનો. તમારી પુસ્તકપ્રીતિથી અમે કોઇ કયાં અજાણ છીએ ?

અંજનાબહેનની વાત વાંચી. વહુ ખરેખર એવી કોઇ ગણતરીથી એવું કરતી હોય તો એ સારી વાત નથી જ. પરંતુ ખરેખર એવું છે કે હકીકતે વહુ પોતાની મમ્મી માટે લાવી એ ન ગમવાથી અંજનાબહેન આવી રીતે વિચારે છે ? પહેલાં એ પૂરી તટસ્થતાથી જોવું જોઇએ એમ મને તો લાગે છે. કયારેક વહુને શંકાનો લાભ પણ આપવો જ જોઇએ ને ?

બાકી કોઇ પણ દીકરીને પોતાની મમ્મી માટે લેવાની હોંશ હોય એ સ્વાભાવિક નથી ?
અમારી જ બાજુમાં તરલાબહેન રહે છે. તેમની દીકરી તેમના માટે કશુંકલાવે ત્યારે હોંશથી બતાવી જાય.

.’ મારી રચના મારે માટે લાવી છે. એ કશુંક નવું જુએ એટલે એને તુરત મમ્મી યાદ આવી જ જાય..કે આ તો મારી મમ્મીને ખૂબ ગમે.અને મારે માટે લઇને જ રહે. ‘

હવે એ જ તરલાબહેન તેમની વહુ તેની મમ્મી માટે કશુંક લાવે ત્યારે..

’ એની મા માટે લાવી..જો મને પૂછયું પણ ખરું ? આવું તો ન જાણે કેટલું યે પિયર ભેગું કરતી હશે કોને ખબર છે ? અને પાછું બધું છાનુમાનું…જાણે આપણને તો કંઇ ખબર જ નહીં પડે..મને તો બધી ખબર પડી જ જાય..’

આવા ડબલ ધોરણો શા માટે ? એક વહુએ પોતાની મમ્મી માટે કશું લેવું હોય તો છૂપાવવું શા માટે પડે ? હોંશથી બધાને કહીને લાવી કેમ ન શકે ? આપણો સમાજ એટલો ઉદાર પણ ન બની શકે ? અને વાંધો મોટે ભાગે સાસુઓને જ હોય છે. એટલેકે સ્ત્રી જ સ્ત્રીની દુશ્મન છે..એ સત્યને..એ મેણાને એ શા માટે પૂરવાર કરી રહી છે ?

તરલાબેન જો વાંધો ન લેતા હોતો તો તેની વહુ તેને હોંશથી બતાવી જ શકે ને ? એક જ ઘરમાં પૂરી પારદર્શકતા હોવી ન જોઇએ ? જમાઇ લાવે તો તે બહું સારો ગણાય..પણ પોતાનો દીકરો પણ કોઇનો જમાઇ છે જ એ વાત કેવી સિફતથી ભૂલી જવાતી હોય છે ? તો દીકરો સાસરાવાળાનો થઇ ગયો એવા તાણા મરાતા હોય છે. લગ્ન વખતે કહેતા હોય છે કે અમે તો દીકરો આપીને દીકરી લીધી..પરંતુ એ બધું તો ફકત બોલવા ખાતર જ બોલાતું હોય છે.એવું મને તો લાગે છે.જમાઇ સારો જોઇએ છે..પણ પોતાનો દીકરો સારો જમાઇ બને એ મંજૂર નથી. મમ્મી , લખતી વખતે હું બિલકુલ ભૂલી જાઉં છું કે હું કોને લખું છું…મનમાં ઉઠતી દરેક વાત અનાયાસે..બિલકુલ સહજતાથી શબ્દોમાં ઉતરતી આવે છે. શરૂ કર્યું ત્યારે મને હતું..હું શું લખીશ ? મને કંઇ એવું બધું ફાવે નહીં. પણ હવે તો ન જાણે કયાંથી કેવા કેવા વિચારો મનમાં આવતા જાય છે. અનેક ઉદાહરણો નજર સમક્ષ આવતા રહે છે. કદી ન વિચારેલ વાત એક અલગ રીતે..નવા જ સન્દર્ભમાં મારી સમક્ષ ઉઘડતી રહે છે.

હમણાં મારા એક કાકાનો યુવાન પુત્ર એક અકસ્માતમાં મૃત્યુ પામ્યો..તેના લગ્ન થયે હજુ બે જ વરસ થયા હતા. કાકા, કાકીએ જ વહુને બીજા લગ્ન માટે તૈયાર કરી..પોતે જ સારું ઠેકાણું શોધ્યું..અને પોતાને ઘેરથી જ વહુને દીકરી રૂપે વિદાય કરી. સાચા અર્થમાં વહુને દીકરી બનાવી પોતાની ફરજ પૂરી કરી. અને આજે પણ તેને દીકરી માનીને બધો વહેવાર પણ કરે છે. સમાજમાં આજે આવા અનેક દાખલા જોવા, વાંચવા કે સાંભળવા મળતા રહે છે. જે બદલાવની નિશાની છે. સમાજમાં આવી રહેલ પરિવર્તનની સાબિતી છે.

અને દરેક સાચી, નવી પ્રક્રિયા હમેશા ધીમી અને નક્કર હોય છે..સદીઓથી લાગેલો કાટ કંઇ એકાદ પેઢીના પ્રયત્નોથી પરિણામો ન પણ બતાવે. પરંતુ ધીરજ ગુમાવ્યા સિવાય કે નિરાશ થયા સિવાય પ્રયત્નો ચાલુ રાખવા જ રહ્યા. સાચી વાત ને મમ્મી ?

મને એક વિચાર આવે છે. મમ્મી, દરેક પતિએ અઠવાડિયામા એકવાર ગૃહિણીની માફક રહેતા ન શીખવુ જોઇએ ? અરે, એક પ્રયોગ ખાતર કે એક ચેલેન્જ ખાતર પણ અઠવાડિયામાં એક દિવસ ..અરે એટલીસ્ટ મહિનામાં એક દિવસ તો એવો નક્કી કરી જુઓ..કે જે દિવસે સવારે દૂધવાળો આવે ત્યારથી રાત્રે બારણા બન્ધ થાય..ત્યાં સુધીના તમામ કામ પુરૂષ જાતે કરે… મને ખાત્રી છે કે જિંદગીમાં કયારેય પુરૂષ એક પ્રશ્ન પૂછતાં તો ભૂલી જ જશે કે..

“ ઘરમાં આખો દિવસ કરે છો શું ? “

જાત અનુભવ પછી એ સવાલ પૂછવાની હિંમત તે નહીં જ કરે. પણ લાખ રૂપિયાનો સવાલ એ છે કે કયો પુરૂષ આ પ્રયોગ માટે તૈયાર થશે ?

મમ્મી, હમણાં નવું શું વાંચ્યું ? તમારા ઓરીસ્સાના અનુભવો..ભાષાના ગરબડ ગોટાળા ફોનમાં સાંભળવાની મજા આવે છે. તો ત્યાંની પ્રજાની આળસ અને ગરીબાઇ વિશે જાણીને દુ:ખ પણ થાય છે.

તમારી વહુરાણી..

સંબંધસેતુ..

22/12/2009

<strong

પરાયા નથી નડતા કદી

પોતાના જ પરાયા બની નડતા રહે છે.

જીવનમાં દોસ્તો જેટલા નડે છે એના કરતાં કદાચ દુશ્મનો ઓછા નડતા હોય એવું કયારેક લાગે છે. દુશ્મન સામે તો લડી પણ શકાય..પોતાના સાથે કેમ લડવું એ પ્રશ્ન ઘણીવાર વિકટ બની જતો હોય છે. સંબંધોમાંથી વિશ્વાસ ઉઠી જાય ત્યારે એ સંબંધ ટકાવવો કે છોડી દેવો ? એનો જવાબ આસાન નથી હોતો અને ઘણીવાર ઇચ્છા છતાં સંબંધને તોડી શકાતો નથી..જોડાયેલ રહી શકાતું નથી અને છૂટા પણ થઇ શકાતું નથી..એવા સંબન્ધો જીવનમાં પીડા જ આપવાના.

હમણાં આ કોલમ નિયમિત વાંચનાર એક બહેને પોતાની વ્યથા અને કથા મને લખીને મોકલી છે..અને ઉકેલ માગ્યો છે.

તેની કથા કંઇક આવી છે. ફકત નામ બદલ્યા છે. વિભા અને આભા બંને ખાસ બહેનપણીઓ. શૈશવથી સાથે ભણીને રમીને મોટા થયેલ. નસીબની બલિહારી બંનેના લગ્ન પણ એક જ ગામમાં થયા હતા. તેથી બંનેની મૈત્રી એવી જ લીલીછમ્મ રહી શકી હતી. હવે એ મૈત્રીમાં બંનેના પતિ દેવ અને પછી બાળકો પણ જોડાયા હતા. વરસો સુધી એક ઘરની માફક મિત્રતા જળવાઇ રહી. ધીમે ધીમે બંનેના છોકરાઓ મોટા થયા. બધા પરણીને વિદેશમાં સેટ થયા હતા. આર્થિક રીતે બંનેને કોઇ પ્રશ્નો નહોતા. વિભાના પતિ….રૂપેશનો સ્વભાવ થોડો શંકાશીલ અને સંકુચિત માનસનો હતો. તેને ઓછું બોલવાની આદત હતી. જયારે આભાનો પતિ ઉમંગ વાચાળ અને સહ્રદયી હતો. રૂપેશ અને ઉમંગ બંને પોતપોતાના ક્ષેત્રમાં હોંશિયાર હતા. રૂપેશ સાથે આભા જરૂર પૂરતું જ બોલી શકતી. જયારે વિભા અને ઉમંગ બંને સારી દોસ્તી કેળવી શકયા હતા. એ ત્રણેની દોસ્તીમાં રૂપેશ બહું જલદી સામેલ થ ઇ શકતો નહીં. આભા અને ઉમંગ બંને ખુલ્લા મનના હતા. વિભા ઉમંગની ગમે તેવી મસ્તી આભાની હાજરીમાં પણ કરી શકતી. આભાને તેમાં કયારેય કશું વાંધાજનક નહોતું લાગ્યું. સ્ત્રી, પુરૂષ વચ્ચે દોસ્તી હોય એમાં એને કશું અજુગતું નહોતું લાગતું. ઘણીવાર કોઇ કારણસર પોતે બહાર જઇ શક એતેમ ન હોય ત્યારે વિભા અને ઉમંગને સાથે મોકલતા પણ તે અચકાતી નહોતી. વિભા ઉમંગ સાથે ફોનમાં વાતો કર્યા કરતી. ધીમે ધીમે આભા કરતાં પણ તેને ઉમંગ સાથે વધારે બનવા લાગ્યું. કદાચ તેની પોતાની પણ જાણ બહાર વિજાતીય મૈત્રીનું આકર્ષણ હોઇ શકે. હવે તે ઉમંગને ફોન કરતી તો પણ આભાને કહેતી નહોતી. પરંતુ ઉમંગ આભાને બધી જ વાત કરતો. અમુક વાત આભાને કરવાની વિભા ના પાડતી તો પણ ઉમંગ એ વાત આભાને કરતો. તેથી આભાને પતિ પર સંપૂર્ણ વિશ્વાસ હતો. બંને વચ્ચે સાચો પ્રેમ હતો. ઉમંગ આભાની ખૂબ કેર લેતો.તેને માટે તેની પત્ની સર્વસ્વ હતી.

વિભા અને ઉમંગ વચ્ચેની મૈત્રીનો આભાને કોઇ વિરોધ નહોતો પરંતુ વિભાના પતિ રૂપેશથી એ સહન નહોતું થતું. તેને પોતાની પત્ની સાથે આ માટે અનેક વાર ઝગડો થતો. દલીલો થતી..રૂપેશે હવે આભા અને ઉમંગ સાથે સંબન્ધ ઓછો કરી નાખ્યો હતો. આભા અને ઉમંગને પણ આ વાતની જાણ હતી જ. વિભાએ જ વાત કરેલી અને આમ પણ રૂપેશના વર્તનને લીધે એ વાતની જાણ આભા અને ઉમંગને થઇ જ હતી.

ધીમે ધીમે સંબંધ બાહ્ય દ્રષ્ટિએ ઓછો થતો ગયો. પરંતુ અંદરથી એ જલદી છૂટી શકે તેમ નહોતો. બલ્કે જે વાતની મનાઇ હોય તે વાત કરવાની વધારે ઇચ્છા થાય એ ન્યાયે કે કોઇપણ કારણસર વિભા અને ઉમંગ વચ્ચે લાગણી વધતી ચાલી. છતાં આભાને પોતાના પતિ પર અખૂટ વિશ્વાસ હતો. આમ પણ તેનો સ્વભાવ બહું જલદી બધા પર વિશ્વાસ કરી લેવાનો હતો. શંકા તેના સ્વભાવમાં જ નહોતી. અને ઉમંગના પત્ની પરના પ્રેમમાં કોઇ ફરક નહોતો પડયો. આભાને જરા પણ કશું થાય તો તેની આંખો ભીની બની જતી..જેમાં કોઇ બનાવટ નહોતી.

પણ હમણાં અચાનક આભાના પગ નીચેથી ધરતી ખસી ગઇ. જયારે અચાનક પતિનું નવું ઇ મેઇલ આઇ.ડી. તેણે જોયું. અને પાસવર્ડ પણ અચાનક હાથ આવી ગયો. ત્યારે તેને ખબર પડી કે વિભા અને ઉમંગ વચ્ચે છેલ્લા થોડા સમયથી પત્રવ્યવહાર ( હવે તો ઇમેલને પત્ર જ કહેવાય ને ? વેબપત્ર ? ) ચાલુ થયો છે. ફોનની તો ખબર હતી જ..હવે આ….જેની ઉમંગે તેને જાણ નહોતી કરી..વિભાના જાણ કરવાનો તો સવાલ જ નહોતો.

આ પહેલાં પણ તેનો બંને એકવાર એકલા મળેલા. વિભાના કહેવાથી ઉમંગ તેને મળવા ગયેલ..ત્યારે આભા તેનેપિયર ગઇ હતી. તેને શંકા તો આવી હતી. અને મળ્યા હોય તો એમાં છૂપાવવા જેવું કશું નહોતું. કેમકે બંને વચ્ચે દોસ્તીનો સંબન્ધ તો હતો જ..પણ છૂપાવ્યું. ઉમંગે પણ છૂપાવ્યું. ત્યારે ગમે તેવી ઉદાર સ્ત્રીના મનમાંપણ શંકાના બીજ રોપાયા વિના કેમ રહી શકે ? અને એવામાં આ પત્રવ્યવહાર…

કોઇ પણ સ્ત્રી પોતાનો પતિ બીજી સ્ત્રીને આ રીતે મળે..કે લખે તે સહન કરી શકે ખરી ? વિભા પોતે પણ સ્ત્રી જ છે ને ? આભાની ખાસ બહેનપણી હોવાનો દાવો તેમની વચ્ચે છે..આ દોસ્તીનો વિશ્વાસઘાત નથી ? છેલ્લા એક વરસથી એક કે બીજા કારણસર આભા અને વિભા વચ્ચે થોડી ગેરસમજને લીધે દૂરી ઉભી થ ઇ હતી. કયારેક આભાનો વાંક હતો તો કયારેક વિભાનો…

હવે આભા પૂછે છે કે તેણે શું કરવું જોઇએ ? પતિને પૂછવું જોઇએ ? પરમમિત્ર વિભાને પૂછવું જોઇએ ? તેઓ ખોટું બોલે તો સાબિતી રૂપે તેની પાસે મે ઇલની પ્રીંટઆઉટ લીધેલી છે જ.
અલબત્ત આ ઇ મેઇલમાં એવી કોઇ વાત નથી..અને તેમની વચ્ચે કોઇ શારીરિક સંબંધ કે એવું કશું નથી..એની આભાને ખાત્રી છે. જોકે તેને શારીરિક સંબંધની ચિંતા પણ નથી…જે ચિંતા છે તે માનસિક સંબંધોની ચિંતા છે. શરીર તો ગૌણ છે. પોતાનાથી છૂપાવેલ માનસિક સંબંધો તે કોઇ રીતે સહન કરી શકે તેમ નથી.

સાથે સાથે તે પતિને કે વિભાને નીચા પાડવા પણ નથી ઇચ્છતી. નિખાલસપણે બંને પોતાની ભૂલ કબૂલ કરી લે અને હવે પછી છાની રીતે કશું નહીં થાય એવો વિશ્વાસ જગાવી શકે તો ત્રણે ફરી એકવાર મિત્ર બની રહેવા તૈયાર છે. રૂપેશ તો આ મિત્રતામાં આમ પણ પહેલેથી સામેલ હતો જ નહીં.
આભા ખૂબ મૂંઝાયેલી છે. હવે તે ઇચ્છા છતાં વિભાને પોતાને ઘેર બોલાવવા કે પોતે તેને ઘેર જવા ઇચ્છતી નથી. જયાં સુધી આ સ્પષ્ટતા ન થાય ત્યાં સુધી તો નહીં જ..અને જો એ નહીં થાય તો બની શકે એક દિવસ આભાની લિમિટ આવી જશે અને તે રૂપેશને કે પછી વિભાના બાળકોને પોતાની બધી વાત કહે…અને રસ્તો કાઢે. તે પોતાના બાળકોને પણ કહે..જોકે આ સાવ જ અંતિમ ઉપાય હોઇ શકે એમ આભા માને છે.

પણ લાંબો સમય તે આ બધું ચલાવી શકે તેમ નથી જ. અને ભવિષ્યમાં આનું વધારે ખરાબ પરિણામ આવી શકે એની શકયતા નકારી કેમ શકાય ? તેની તબિયત પર આની અસર પડે છે. મનોમન મૂંઝાય છે. પતિને કહેવાની ઇચ્છા એટલે નથી થતી કે પતિ આજે પણ તેને એટલો જ પ્રેમ કરે છે. તેથી તે ઇચ્છે છે કે ઉમંગ જાતે તેને વાત કરે…એકરાર કરે કે પછી વિભા એકરાર કરે..તો બધાને શમાવી શકે તેવી ઉદારતા દાખવવાની તેની તૈયારી છે.કેમકે મન ઉપર..પ્રેમ ઉપર કંઇ કોઇનો હક્ક દાવો ચાલે નહીં તેમ તે માને છે. પોતે બંને ને મળતા રોકી શકશે..એથી વિશેષ શું કરી શકવાની ? કોઇના મનને થોડું બાંધી શકવાની છે ? ફોન ઉપર વાત કરતા કે ઇ મૈલ કરતા થોડા રોકી શકવાની છે ? ઇ મૈલ આઇડી. તો બીજા દસ બનાવી શકાય.

આભાને કોઇ રસ્તો નથી દેખાતો કેમકે તેને આ સંબંધ બગાડવામાં રસ નથી. વિભા માટે પણ તેને દિલની લાગણી છે. તે વધું પડતી સંવેદનશીલ છે. પણ હવે આ ચલાવી શકે તેમ તો નથી જ. બહું ટૂંક સમયમાં જ તેને નિર્ણય કરવો પડે તેમ છે. શું નિર્ણય કરવો જોઇએ તેણે ? જવાબ મળી શકશે ખરો ? સંબંધના આવા ગૂંચવાયેલ તાણાવાણાથી વરસોથી જે સેતુ રચાયેલ હતો..તે આજે તૂટવાની અણી ઉપર છે. આભા કયાં સુધી ધીરજ રાખી શકશે ? તે ગમે તેવી ઉદાર હોય તો પણ આખરે માનવી છે..સ્ત્રી છે..

વિભા એકવાર તેની જગ્યાએ પોતાની જાતને મૂકીને વિચારી શકશે ખરી ? બહેનપણી જયારે વિશ્વાસઘાત કરે ત્યારે ? અને પતિને માફ કરવો પણ કયાં આસાન છે ?

( સ્ત્રીમાં પ્રકાશિત કોલમ )

હઝલ…

22/12/2009

<strong
પુસ્તક પ્રકાશનોથી તો પૂરવાર થાય છે,
વિમોચનોથી જો થાય તો વહેવાર થાય છે.

એક જ દિવસમાં કાર્યક્રમ બે ચાર થાય છે
સન્માનનીય સાક્ષરો લાચાર થાય છે

પહેલા જ ગ્રંથ અર્પણે ચકચાર થાય છે
સઘળા નવોદિતો પછી ખૂંખાર થાય છે

થોડીય મીઠી વાણી અને નમ્રતા નથી ?
કહેતા નહીં..કાં પથ્થરી બૌછાર થાય છે ?

થોડો ઠઠારો ઠીક છે વિડીયો ઉતારવા
મડદાલ ઘોડી ચાબૂકે ટટ્ટાર થાય છે ?

કાં આટલી બધી દીવાની જયોત થરથરે ?
નક્કી વિવેચકો વડે ફુત્કાર થાય છે ?

થોડી પ્રતો ખરીદજો શ્રોતાજનો, તમે
લુખ્ખી રીતે કવિનો શું સત્કાર થાય છે ?

બકુલેશ દેસાઇ

જન્મદિવસની ઉજવણી..

20/12/2009

બાળનાટય સંગ્રહ..ધોરણ ચારથી નવમા ધોરણ સુધીના બાળકો માટે

જન્મદિવસની ઉજવણી..

20/12/2009


મારું ત્રીજું પુસ્તક ” જન્મદિવસની ઉજવણી ” બાળનાટય સંગ્રહ હાલમાં પ્રકાશિત થયેલું છે. જેનો ફોટો અહીં મૂકી રહી છું. આશા છે આપ સૌને ગમશે.
ચોથું પુસ્તક ” પાનેતર ” લઘુકથા સંગ્રહ ( 99 લઘુકથાઓ ) જાન્યુઆરીમાં પ્રકાશિત થશે..જે જાણ ખાતર.

જન્મદિવસની ઉજવણી..

સંબંધસેતુ…

20/12/2009

<strong

” કોઇ શર્ત હોતી નહીં પ્યારમેં…”

શરતો ઉપર કયારેય જિંદગી જીવાતી નથી. જિંદગીમાં અનેક વાર ન ધારેલા વળાંકો આવતા રહે છે. જેની કયારેય કલ્પના સુધ્ધાં ન આવી હોય તેવા પ્રસંગો જીવનમાં બનતા રહે છે. એટલે તો કહેવાયું છે કે ન જાણ્યું જાનકીનાથે કાલે શું થવાનું છે. કાળના અનંત પ્રવાહમાં માનવી તો રંગમંચનું એક પાત્ર માત્ર છે. સૂત્રધારના આદેશ મુજબ તેણે પોતાનું પાત્ર ભજવવાનું છે. સારું ભજવી શકે તો વાહ વાહ જરૂર મળશે…અને નહીં ભજવી શકે તો તેના પરિણામ પણ તેણે જ ભોગવવાના રહ્યા. આજે આવી જ એક શરતની વાત કરવાની છે.

નીરાના લગ્ન નીરજ સાથે ખૂબ ધામધૂમથી થયા હતા. નીરા દેખાવે ખૂબ સુંદર હતી. તેના ઘરમાં તે એક માત્ર સંતાન હતીં. તેથી તેને હતું કે કાલે સવારે મારા માતા પિતાને કોઇ જરૂર પડે તો મારી ફરજ છે કે હું તેને મારી સાથે રાખી શકું..ભાઇ નથી તો દીકરી તરીકે મારી ફરજ છે. તેથી તેણે લગ્ન પહેલાં જ નીરજ સાથે શરત કરેલી કે ભવિષ્યમાં મારા મમ્મી પપ્પાને જરૂર પડે તો તેઓ હમેશ માટે આપણી સાથે રહેશે. અને નીરજ નીરાને ગુમાવવા નહોતો માગતો તેથી તેણે શરત કબૂલ કરી હતી.

અને નીરા સાસરે આવી. થોડો સમય તો બધું બરાબર ચાલ્યું. ઘરમાં ખાસ કોઇ મોટા પ્રશ્નો આવ્યા નહીં. સાસુ વહુ વચ્ચે આત્મીયતાના સંબંધો બંધાયા નહીં. જોકે ખાસ એવા કોઇ વેર ઝેર કે રોજના ઝગડા પણ નહોતા. સાસુ વહુ બંને પોતપોતાની રીતે સ્વતંત્ર હતા. કયારેક નાની મોટી કચકચ થતી રહેતી અને જીવન વહેતુ રહેતું. ટૂંકમાં એક સામાન્ય કુટુંબમાં જે વાતાવરણ હોય તે જ વાતાવરણ અહીં હતું..

માનવીના જીવનમાં કયારે કેવો સમય..કેવા સંજોગો આવે છે..ભાવિના ગર્ભમાં શું છૂપાયેલું છે તે કોણ જાણી શકે ?
નીરાના પપ્પા અચાનક એક એકસીડેન્ટમાં મૃત્યુ પામ્યા. હવે નીરાની મમ્મી એકલી થઇ ગઇ. જોકે પૈસાનો ખાસ કોઇ પ્રોબ્લેમ નહોતો. પણ માનવીને પૈસા કરતાં યે હૂંફની જરૂર વધારે હોય છે. નીરાએ નીરજને પોતાની શરત યાદ દેવડાવી. અને મમ્મીને આગ્રહ કરીને પોતાને ઘેર લાવી.
નીરાની મમ્મીનો અને નીરાની સાસુનો સ્વભાવ સ્વાભાવિક રીતે જ અલગ હતો. નીરા તેની મમ્મીને ઓછું ન આવે તેવા પ્રયત્નો કરે તે સ્વાભાવિક છે. શરૂઆતમાં તો તેના સાસુ કશું બોલતા નહીં. પણ ધીમે ધીમે નીરાના વર્તનમાં ભેદભાવ દેખાવા લાગ્યો. નીરા તેની મમ્મીનું રાખે તેમાં તેના સાસુને કોઇ વાંધો નહોતો. પરંતુ પોતાના ભોગે તો નહીં જ. સાસુ સસરાની અવગણના થવા લાગી. બધી વાતમાં મમ્મીને પૂછીને જ નીરા કરતી. જોકે તેની મમ્મી સમજદાર હતી. તે નીરાના વર્તનથી સંકોચાતી અને પહેલા તેના સાસુ સસરાનું ધ્યાન રાખવા નીરાને સમજાવતી. પણ નીરાના મનમાં તો એક જ વાત હતી જેટલો હક્ક નીરજના માતા પિતાનો છે તેટલો જ હક્ક મારી મમ્મીનો પણ છે. હું પણ નીરજ જેટલું જ કમાઉં છું. નીરા એ સત્ય ભૂલી ગઇ કે તેની વાત સાચી હોવા છતાં જે સમાજમાં તે રહે છે તેના અમુક સત્યો તેણે સ્વીકારવા જ રહ્યા. અને દરેક વાતમાં તે સતત સમાનતાની વાતો કર્યા કરતી. દલીલો કર્યા કરતી.પણ જીવન દલીલોથી નથી જીવાતું. અને વાતે વાતે તેની સરખામણી કરવાની આદતને લીધે એક દિવસ અંતે નીરજ કંટાળ્યો અને તેણે નીરાને કહી દીધું… તારી વાત સાચી. પણ મારા માતાપિતાને ભોગે તો તારી કોઇ વાત મને સ્વીકાર્ય નહીં જ હોય. પહેલા મારા મમ્મી પપ્પાનું પુરું માન અને ગૌરવ..સગવડ સચવાશે તો તારી બધી વાત મને કબૂલ છે. પરંતુ નીરા તો નાની નાની દરેક વાતમાં અધિકારની વાતો કરવા લાગી. નીરજ તેની મમ્મી માટે કંઇ પણ લે કે ઘરમાં કોઇ પણ વસ્તુ તેમના માટે આવે તો પોતાની મમ્મી માટે પણ એ લેવાનો આગ્રહ નીરા રાખતી. વસ્તુ માટે નીરજને કે તેની મમ્મીને આમ તો વાંધો નહોતો. પણ નીરા સરખામણી કરીને મારી મમ્મીનો પણ હક્ક છે તેમ વારેવારે કહેતી તે નીરજને કબૂલ નહોતુ. અને તેથી વિરોધ સ્વરૂપે નીરજ જાણીજોઇને પોતાના મમ્મી પપ્પા એકલા માટે જ બધું લેતો થયો અને નીરજ જે લે તે જ વસ્તુ નીરા પોતાના મમ્મી માટે લેતી રહેતી. પોતાની મમ્મીનો હક્ક છે એ સાબિત કરવાના પ્રયત્નો નીરા સતત કરતી રહી. આદર્શ અને વાસ્તવિકતા વચ્ચે સમન્વય ન સધાયો. અને વારંવાર આ જ વાતનું પુનરાવર્તન થતું રહેતું. પરિણામે ઘરમાં ઝગડા થવા લાગ્યા. નીરજ અને તેના ઘરના હવે થાકયા હતા. પોતે બધું કરવા તૈયાર હતા. પણ આ રીતે તો નહીં જ.
અને અંતે નીરાની મમ્મીને જ થયું કે આ બધું ખોટું થાય છે. અને આમ તો દીકરીનો સંસાર બગડશે તેથી તેમણે સામેથી અહીં રહેવાની ના પાડી અને નીરાની લાખ મનાઇ છતાં પોતાના જૂના ઘરમાં રહેવા ચાલ્યા ગયા. નીરજે પણ રોકાવાનું તો કહ્યું જ. તેને તેમની સામે કોઇ વાંધો નહોતો. પણ તેની મમ્મી સદનશીબે દીકરીનો દોષ જોઇ શકતા હતા. અને અનેક અનુભવોમાંથી પસાર થઇ ચૂકયા હતા. તેથી તેમણે સમજદારીથી કામ લીધું. પણ નીરાના મનમાં હમેશ માટે એક ખટકો રહી ગયો કે પોતે પોતાની મમ્મીને સાથ આપી શકી નહીં. અને તેની અને નીરજ વચ્ચે એક અંતર સદાને માટે થઇ ગયું. વધુ પડતા અધિકારની વાતોથી નીરાએ અંતે બધું ગુમાવ્યું.

આવી જ વાત અવનીની છે.તેની પરિસ્થિતિ પણ નીરા જેવી જ હતી. એકની એક દીકરી હોવાથી સ્વાભાવિક રીતે જ તેને પોતાના મમ્મી પપ્પાની ચિંતા રહેતી. પણ તે સમજદાર હતી. તેણે લાંબો વિચાર કરીને પોતાના સાસુ સસરા સાથે એવો તો આત્મીયતાનો સંબંધ કેળવી લીધેલો કે સાસુ સસરા તેને સગી દીકરી જ ગણતા. અને તેનો પતિ અરમાન પણ ખુશ હતો. અવની પોતાનાથી પણ વધારે ધ્યાન મમ્મી પપ્પાનું રાખે છે એ વાતે તે ખુશખુશાલ હતો.અને તેથી તેના મનમાં પણ અવની માટે ઉંચુ સ્થાન હતું. અને અવની આ બધું કોઇ દેખાવ કે દંભ માટે નહોતી કરતી. પણ દિલની પૂરી સચ્ચાઇથી તે કરતી. અને અંતરની સાચી વાતનો પડઘો પડયા સિવાય રહી શકતો નથી. તેના સાસુ સસરાને પણ અવની માટે પોતાની દીકરી જેવી જ લાગણી પ્રગટી શકી હતી. અવનીએ તેમને પોતાના સ્નેહથી જીતી લીધા હતા.
અને તેથી અવનીને જયારે એવા સંજોગો આવ્યા અને તેને પણ એકલી થઇ ગયેલ પોતાની મમ્મીને સાથે રાખવા પડે તેમ હતું ત્યારે તેણે ઘરમાં કોઇને કશું કહેવું જ ન પડયું. અવનીની સ્વાભાવિક ચિંતા જોઇને તેના સાસુ સામેથી જ અવનીની મમ્મીને પોતાના ઘરમાં લઇ આવ્યા અને કહ્યું કે આ તમારું પણ ઘર છે. તમે મારા જેટલાજ હક્કથી અહીં રહેશો તો અમને ગમશે. અવનીએ અમને દીકરીનો પ્રેમ આપ્યો છે. તો તે ખુશ રહે તે જોવાની અમારી પણ ફરજ છે. અને જરૂર પડયે દીકરીની પણ એટલી જ ફરજ છે. તમારી દીકરીને ઘેર તમે પૂરા સ્વમાનથી હમેશ માટે રહી શકો છો. અરમાને પણ તેમાં સાથ પૂરાવ્યો.

અને બીજે દિવસે બધા સાથે જઇને અવનીના મમ્મીને પૂરા માનથી પોતાને ઘેર લઇ આવ્યા. તેઓ જલદીથી દીકરીને ઘેર આવવા તૈયાર નહોતા તો અવનીએ કશું બોલવું સુધ્ધાં ન પડયું. તે મૌન હતી અને તેના સાસુએ જ તેમને સમજાવીને સાથે રહેવા માટે મનાવી લીધા.

આ કોઇ કાલ્પનિક વાત નથી. આ હકીકત મે નજરે જોઇ છે.અને આજે આ વાતને દસ વરસ થઇ ગયા છે. આજે પણ અવનીના મમ્મી તેની સાથે પૂરા સ્નેહ અને હક્કથી દીકરી સાથે રહે છે. અને અવની પોતાના સાસુ સસરાને આજે પણ એટલા જ કે કદાચ પહેલાથી પણ વધારે આદર અને સ્નેહ આપે છે.પોતાની મમ્મી માટે તો એને ચિંતા કરવાની રહેતી જ નથી. એ જવાબદારી આપોઆપ તેના સાસુએ પ્રેમથી ઉપાડી લીધી છે. બંનેની મમ્મી બહેનપણીઓ બની ગયા છે. અને હસી ખુશીથી આખુ કુટુંબ સાથે કિલ્લોલ કરે છે. છોકરાઓને દાદા, દાદી અને નાનીમાનો સમાન સ્નેહ મળે છે. હવે અહીં કોઇ એકલવાયું નથી..કોઇ પરાયુ નથી. દરેકે પોતાની જવાબદારી સમજી લીધી છે અને એ મુજબ ગોઠવાઇ ગયા છે. અને ખુશહાલીનું સામ્રાજય ઘરમાં છવાઇ શકયું છે. અવનીની થોડી સમજદારીથી જ આ બધું શકય બન્યું. જો તેણે પણ નીરાની જેમ અધિકારની વાતો કરી હોત તો ? સમાનતાની દલીલો ચાલુ રાખી હોત તો?

માનવી પોતાની ફરજ બરાબર બજાવે તો અધિકાર શોધવા કે માગવા નથી જવું પડતું. એ આપોઆપ મળી રહે છે. પણ એ માટે પહેલા અધિકારની નહીં ફરજની વાત કરવાની છે. તો સિક્કાની બીજી બાજુ આપોઆપ મળી રહેશે. આપણે સૌ પહેલા ફરજની વાત કરતા અને ફરજ બજાવતા શીખીશું તો હક્ક આપોઆપ આવશે અને સંબંધો સુગંધની માફક આસાનીથી જળવાઇ રહેશે. સંબંધના સેતુ પર ચાલવાનો આનંદ માણીશું ને?

( સ્ત્રીમાં પ્રકાશિત કોલમ )

ગુડ આઇડીયા..!

18/12/2009

વાત એક નાની..

કિશોરનું ધ્યાન આજે વાળવા કરતાં યે સાંજે અહીં પધારનાર મહેમાનોમાં વધારે હતું. એ મહેમાનોએ આજે તેના ચિત્તનો કબજો લઇ લીધો હતો. અને કેમ ન લે ? છેલ્લા પાંચ વરસથી એ બધાની વાર્તાઓ વાંચીને વાંચીને તેના મનમાં એક આખી સૃષ્ટિ રચાઇ હતી..જે સૃષ્ટિમાં તે કયારેય પ્રવેશી શકવાનો નથી..જેને કયારેય માણી શકવાનો નથી..એવી પરીલોક જેવી એક જાદુઇ સૃષ્ટિ..

આજે તેના બધા માનીતા લેખકો..વાર્તાકારો પોતાના નાનકડા ગામમાં પધારવાના હતા. અહીં આ સામેના મંચ પર બિરાજવાના હતા. પોતાની વાર્તાઓ વિશે બોલવાના હતા. પોતે પણ દૂર ઉભો રહીને જરૂર સાંભળશે.

પંદર વરસનો કિશોર છેલ્લા પાંચ વરસથી વાંચવાની લતે ચડયો હતો. પૂરી સાથ ચોપડી પણ ભણવા નહોતો પામ્યો. ઘરમાં હાંલ્લા કુસ્તી કરતા હોય ત્યારે ભણવાનો વૈભવ કેમ પોસાય ? એક અતો ગરીબી, સાવકી મા, દારૂડિયો બાપ, ઘરમાં પોતાથી નાના બીજા ચાર ભાઇ, બહેન…સરકારી નિશાળમાં જમવાનું આપતા હતા તેથી થોડો સમય જઇ શકાયું. ને વાંચતા,લખતા શીખી શકાયું. એટલું જ. પરંતુ તેના એક શિક્ષકને કિશોરમાં ન જાણે શું દેખાયું તે વાંચવાના રવાડે ચડાવ્યો. ગામની નાનકડી લાઇબ્રેરીમાંથી પુસ્તકો લાવીને તે કિશોરને આપતા. કિશોર અકરાંતિયાની માફક તેના પર તૂટી પડતો. હવે તો મજૂરીએ જતો થયો હતો. પણ જયારે સમય મળે ત્યારે વાંચનની ભૂખ સંતોષવાનો પ્રયત્ન કરતો રહેતો. અને એ બધું વાંચતા વાંચતા જ અચાનક લખવાને રવાડે તો જાતે જ ચડયો. કોઇ વાર્તા વાંચીને.

.” આવું તો હું યે લખી શકું..” બસ..

થોડાં જૂના કાગળ અને એક રૂપિયાવાળી બોલપેનનો મેળ ગમે તેમ કરીને કરી લીધો.
અને રાતે આખા દિવસના વૈતરાથી થાકીને કાગળમાં અક્ષતો ચીતરતો રહેતો ને પેલો થાક કયાંય અદ્રશ્ય થઇ જતો. પાનાઓ ભરાતા ગયા. હવે પેલા શિક્ષકની બદલી થવાથી તે બીજે ગામ ચાલ્યા ગયા હતા. નહીંતર તેને બતાવી શકાત. બીજા કોઇને બતાવવાની કે કહેવાની હિંમત નહોતી. પણ લખ્યા સિવાય રહી શકાય તેમ નહોતું.

આજે એકી સાથે બધા મોટા લેખકો અહીં પધારવાના હતા. તે કમ્પાઉન્ડ પોતાને સાફ કરવાનું હતું. એક મંદિર વાળતો હોય તેવી શ્રધ્ધા અને ચીવટથી..ભક્તિભાવથી આજે તેનાથી વળાતું હતું. સાંજે ભલે દૂરથી તો દૂરથી..પણ પોતાના આરાધ્યદેવોને તે જોવા પામવાનો હતો. એ કંઇ ઓછા નસીબની વાત હતી ? મગજમાં ગાંડાઘેલા જેવો..કેપછી શેખચલી જેવો વિચાર પણ ઝબકી ઉઠયો. આમાંથી કોઇને મારી વાર્તાઓ બતાવી શકાય ?
જોકે બીજી જ મિનિટે એ વિચાર પોતાને જ એવો હાસ્યાસ્પદ અને અશકય લાગ્યો કે પોતે જ જોશથી નકારમાં ડોકી ધૂણાવી બમણા જોશથી વાળવા લાગ્યો.

તે સાંજે કિશોર દૂર ઉભો ઉભો બધા વાર્તાકારોના એક એક શબ્દને પીતો હતો.અને ફોટાઓમાં જોયેલા સાહિત્યકારોને ઓળખવા મથી રહ્યો હતો. એવામાં એક વાર્તાકાર..મીનાઝ મોરઝરિયા…ઉભા થયા. ઓહ..આ તો પોતાના અતિ પ્રિય લેખક..આમની વાર્તાઓ તેણે સૌથી વધારે વાંચી હતી અને કદાચ લખવાનું પણ એમાંથી જ શીખ્યો હતો. તેના એક એક શબ્દને પીવા તે આતુર..ઉતાવળો થઇ રહ્યો. દૂરથી પોતાના આરાધ્યને વંદન પણ કરી લીધા. પોતે એકલવ્ય અને સામે જાણે ગુરૂ દ્રોણ..અરે, માગે તો અંગૂઠો આપવાની પણ કિશોરની પૂરી તૈયારી.

ત્યાં લેખકે માઇક હાથમાં લીધું. પોતાના શૈશવમાં આવા જ કોઇ ગામડામાં રમીને પોતે મોટા થયા હતા. ઘરમાં સાવકી માનો ત્રાસ સહન કરીને પણ ચોરીછૂપીથી કેવી રીતે લખતા હતા..એનું હ્રદયદ્રાવક વર્ણન સાંભળીને કિશોરની આંખો ભીની બની ઉઠી..ઓહ..આ તો જાણે સાવ મારી જ વાત… પછી એ કાગળિયા કેવી રીતે ડરતાં ડરતાં કોઇ મોટા લેખકને બતાવ્યા હતા. અને એ લેખકે તેમને મઠારીને ..સુધારીને પોતાને કઇ રીતે મદદ કરી હતી..એનો જાહેરમાં ઋણસ્વીકાર કરતા કરતાં મીનાઝભાઇ ગળગળા બની ગયા. એકાદ ક્ષણ અટકી..પાણી પી તેમણે આગળ ચલાવ્યું.

‘ આજે હું આ જગ્યાએ પહોંચ્યો છું તેનું સંપૂર્ણ શ્રેય તેમને ફાળે જાય છે. એમણે જો મારો હાથ તે દિવસે ન પકડયો હોત તો આજે પણ હું ગામના રસ્તા જ વાળતો હોત.બીજી કોઇ રીતે તો તેનું ઋણ ઉતારી શકું તેમ નથી. પણ આ જ રીતે કોઇ નવોદિતને દિશા દર્શાવી..તેને આગળ લાવવાનો પ્રયત્ન કરી દીપથી દીપ જલાવવાનું કાર્ય કરતો રહું છું. એ જ મારી તેમને ગુરુદક્ષિણા છે. ‘

તેમનું ભાષણ તો ચાલતું રહ્યું.પણ કિશોરના કાન ત્યાં જ થોભી ગયા હતા. સમય જાણે એ ક્ષણમાં થીજી ગયો હતો. એકી શ્વાસે તે દોડયો. માળિયે ચડી પેલા કાગળિયા કાઢયા…સરસ થપ્પી બનાવી.

પછી દોડયો. હતી તેટલી બધી હિંમત ભેગી કરી બધાની વચ્ચેથી દોડી જ ઇને મીનાઝભાઇના પગમાં પડી ગયો. વંદન કર્યા. પછી પોતે લાવેલ કાગળિયા બેહદ સંકોચ સાથે આગળ કર્યા. જાણે સુદામાએ શ્રીકૃષ્ણને તાન્દુલ ધર્યા..

‘ સાહેબ, મેં પણ થોડું લખ્યું છે. જોઇ આપશો ? ‘

મીનાઝભાઇએ આસપાસ ઉભેલા મિત્રો તરફ જોયું. જરાક અમથું હસીને કાગળો લીધા.

’ શું નામ તારું ?’ કિશોર… ઠીક છે..આમાં તારું સરનામું લખ્યું છે ? હા જી..’ થોડા સમયમાં હું આ બધું વાંચીને તને મોકલાવીશ અને આગળ શું કરવું તે જણાવીશ.’

કિશોર તો જાણે મોટું વરદાન પામી રહ્યો. હાશ કાગળિયા આખરે યોગ્ય જગ્યાએ પહોંચવા પામ્યા હતા. મોટરમાં થોડે દૂર જતા મીનાઝભાઇ તે ગંદા કાગળિયા ફાડીને ફેંકવા જતા હતા..ત્યાં મિત્રે ધીમેકથી કહ્યું.

’ ફેંકી તો ગમે ત્યારે શકાશે. એકવાર જરા નજર તો નાખી લે. ઘણી વખત આવા લોકો પાસેથી આપણે ન ધાર્યા હોય તેવા અનોખા વાર્તાબીજ મળી રહેતા હોય છે. મારી પેલી ખૂબ વખણાયેલી નવલકથા મને આ રીતે જ તો મળી હતી. હું તો નવોદિતો પાસેથી એટલે જ વાર્તાઓ મગાવતો રહું છું. આપણે નવું નવું કેટલુંક શોધતા રહેવું ? ’

મીનાઝભાઇ હસી ઉઠયા.. ’સા..તું તો મારા કરતાં પણ હોંશિયાર નીકળ્યો. ‘ગુડ આઇડીયા…’

( સન્દેશમાં પ્રકાશિત કોલમ )

પતંગિયાની પાંખે..

16/12/2009


સવારથી નાની પીંકી,
કરતી દોડાદોડ…
ઘડીમાં વીણી લાવે ફૂલો….
ઘડીમાં વેલ પત્તા…
મોર ચકલીના પીંછા લીધા,
શંખલા,છીપલાનો નહીં પાર..

ટચકડા ફૂલ પર ,
ટચકડું પતંગિયું કરતું ઉડાઉડ…
દોડી દોડી પકડયું…
ચીપકાવ્યું પીન મારી..
હાશ !

આખરે થયો પૂરો
પ્રોજેકટ નેચર સ્ટડીનો
એક પતંગિયાની પાંખે
થઇ સવાર….

અવઢવ..

15/12/2009

ગામની મથાભારે વ્યક્તિઓમાં મેરૂભાનું નામ મોખરે હતું. તેમનો મિજાજ હમેશા સાતમા આસમાને જ રહેતો. એક ઘા ને બે કટકાની જ વાત તેમની પાસે હોય. તેમની આડે ઉતરનારનું આવી જ બનતું.

આવા મેરૂભા હવે ઢીલા પડયા હતા. અચાનક જાણે જિંદગી હારી ગયા હતા. કોમી હુલ્લડમાં તેમનો એકનો એક જુવાનજોધ દીકરો હોમાયો હતો. મેરૂભાના તન,મનમાં આગ પ્રગટી હતી. પણ સામે ગાંડું બનેલું ..ઝનૂનમાં આવેલું મુસ્લીમ ટોળું હતું. પહેલીવાર મુરૂભાનો આક્રોશ વાંઝિયો બની રહ્યો.

દીકરાના છેલ્લા શ્વાસ ગણાતા હતા. લોહી નીંગળતી હાલતમાં પુત્ર ઘેર આવ્યો હતો. અને પોતે લાચાર…સાવ લાચાર…. મુરૂભા ભાંગી પડયા હતા. જે દીકરા પર જિંદગીનો મદાર રાખીને બેઠા હતા..તે આમ અચાનક ઝૂંટવાઇ જતા મૂરૂભા તન, મનથી ભાંગી ચૂકયા હતા. આખો દિવસ હવે તે સૂનમૂન બેસી રહેતા. મુરૂભાની ધાક ઓસરી ચૂકી હતી. આ વાતને બે વરસ વીતી ગયા હતા. બે વરસથી મૂરૂભાના હાકોટા સંભળાતા બંધ થઇ ગયા હતા. હવે તો ગામનું નાનું છોકરું પણ તેમનાથી ડરતું નથી.

એક દિવસ એમ જ ઘરમાં હીંચકા પર બેઠા હતા. ધીમી ગતિએ હીંચકો ચાલતો હતો. ત્યાં જોશથી ધડાધડ બારણું ખખડયું. મુરૂભાએ બારણું ખોલ્યું. વીસેક વરસનો એક યુવાન ગભરાયેલી હાલતમાં અંદર ધસી આવ્યો.

મારી પાછળ એક ટોળું પડયું છે. કાકા, મારો કંઇ વાંક નથી. મને બચાવી લો… મેરૂભા સ્તબ્ધ..ક્ષણવાર યુવાનની આખોમાં જોઇ રહ્યા.

તેમાં પોતાના પુત્રનું પ્રતિબિંબ કેમ દેખાયું ?

બે પાંચ મૌન ક્ષણો એમ જ વીતી.

મુરૂભા ઉભા થયા. યુવાન થોડો ગભરાયો. ત્યાં … , બેટા, મારા બેઠા તને કોઇ હાથ નહીં અડાડી શકે. ત્યારે હું લાચાર હતો..આજે લાચાર નહીં બનું… ન જાણે કેમ પણ…મુરૂભાના હોઠમાંથી શબ્દો સર્યા.

અને ક્ષણવારમાં તો બે વરસ પહેલાના મુરૂભા બેઠા થયા. બરાબર બે વરસ પછી મુરૂભાએ હાથમાં અણિયાળી ડાંગ લીધી.

ત્યાં ધડાધડ બારણા ખખડયા..મુરૂભાએ બારણું ખોલ્યું. યુવાન ગભરાઇને બારણા પાછળ ભરાયો.

‘ કાકા, અંદર પેલો યુવાન સંતાયો છે એને બહાર કાઢો.

એ મારે આશરે આવ્યો છે. બહાર નહીં નીકળે..મુરૂભા તેના અસલ મિજાજમાં આવી ચૂકયા હતા. કાકા, તમને ખબર નથી..એ યુવાન મુસલમાન છે. તમારા દીકરાને એ લોકોએ જ….ભૂલી ગયા કાકા ? આ તો બદલો લેવાનો ભગવાને તમને મોકો આપ્યો છે. ’ પણ એમાં આ યુવકનો કોઇ દોષ નહોતો. આમ પણ આશરે આવેલાનું રક્ષણ કરવું એ મારી ફરજ છે.’ મુરૂભા અસલ રજપૂતી રંગમાં આવી ગયા હતા. કાકા, તો અમારે બળજબરી કરવી પડશે..’

’ બળજબરી ? મુરૂભા સામે ? હાથમાંની અણિયાળી ડાંગ ઉંચી કરતા મુરૂભાએ હાક પાડી.
મુરૂભાનું વર્તન ટોળાને સમજાયું નહીં. ભગવાને બદલો લેવાનો આવો મોકો આપ્યો છે ને મુરૂભા આમ કાં કરે ?

પણ મુરૂભાને ઉંચી થયેલી ડાંગ સામે થવાની કોઇની હિંમત ચાલી નહીં. એકબીજા તરફ જોતા જોતા ટોળું ધીમેથી પાછું ચાલ્યું. કાકાએ દરવાજો બંધ કર્યો.મુરૂભાએ હવે યુવાન તરફ જોયું. હિંદુ કે મુસલમાન કોઇ છાપ તેના ચહેરા પર ન દેખાઇ. દેખાયો માત્ર એક એક ડર..ભયભીત પુત્રનો ચહેરો… તું મુસલમાન છો ?

હા, કાકા, ખોટું નહીં બોલું..પણ….યુવાન આગળ બોલી ન શકયો. તેની નજર મુરૂભાની ડાંગ તરફ ખોડાઇ રહી. ડાંગ ધીમે ધીમે ઉંચી થતી હતી કે શું ? મુરૂભાએ અચાનક પાછલો દરવાજો ખોલ્યો.. ભાગ..અહીંથી ભાગી જા..જલદીથી… મુરૂભાને પોતાની જાતની જ બીક લાગી. કયાંક અણિયાળી ડાંગ ઉપડી જશે તો ?

યુવક એકાદ ક્ષણ મુરૂભા સામે જોઇ રહ્યો. કશું સમજાયું નહીં. તે ધીમેથી વાંકો વળ્યો..મુરૂભાને નમ્યો. મુરૂભાનો હાથ આશીર્વાદ દેવા ઉંચકાયો કે નહીં તે સમજાયું નહીં..મનમાં એક અવઢવ …..
ફરીથી મુરૂભાનો અવાજ ગૂંજયો.. ’ ભાગ..જલદી ભાગ અહીંથી..મારી મતિ ફરે તે પહેલાં ભાગ…. ’યુવાન પાછલે બારણેથી દોડી ગયો.
મુરૂભા હાથમાંની અણિયાળી ડાંગ સામે જોઇ રહ્યાં. તેની ભીની આંખો ત્યાં રાખેલ પુત્રના ફોટા સામે મંડાઇ. જાણે પુત્રને પૂછી રહ્યા.. બેટા, મેં સાચું કર્યું ને ? ‘

પુત્રની તસ્વીર હકારમાં હસી રહી હતી…

( સંદેશમાં પ્રકાશિત થતી કોલમ..” વાત એક નાની “)