સંબંધસેતુ..

“ બટકેલી ડાળ તમે તોડી શકો છો, દોસ્ત, બગડેલા સંબંધનું શું ?
કહેવું ન હોય તો ન કહેવાની છૂટ, હું તો પૂછું છું અમથું અમસ્તું. “

વૃક્ષની કોઇ શાખા બટકી જાય તો આપણે આસાનીથી તોડી શકીએ છીએ. કાપી શકીએ છીએ. પરંતુ જીવનમાં કોઇ સંબંધ કયારેક વણસી જાય તો એવી આસાનીથી તોડી શકાય ખરા ? મિત્રો સાથેના કદાચ તોડી નાખીએ..પરંતુ લોહીના સંબન્ધો એમ સહેલાઇથી તોડી શકાતા નથી. ત્યાં તો સમાધાન કે જતું કરવાની વૃતિ જ રાખવી રહી. અને આમ પણ સંબન્ધો બન્ધાય ત્યારે કયારેક અન્દરથી ન સ્પર્શે એવું પણ બની શકે પરંતુ સંબન્ધો તૂટે ત્યારે મનમાં એક ફાંસની જેમ જરૂર ખટકે છે. સંબન્ધો જાળવી રાખવા એ પણ એક કલા છે. કદાચ ખૂબ અઘરી કલા. એ કલાને આત્મસાત કરી શકાય તો જીવનમાં આવતા અનેક પ્રશ્નો ઉકેલી શકાય.

આજે અહીં એક સાવ અલગ પરંતુ હમણાં જ બનેલી સાચી વાત કરવી છે.

ગિરાબેન હમણાં પુત્રને ત્યાં અમેરિકા આવ્યા હતા. પતિનો સાથ જીવનના અડધે રસ્તે જ છૂટી ગયો હતો. એક અકસ્માતે કાળે તેમને છિનવી લીધા હતા. અને ગિરાબહેને પાંચ વરસના પુત્રને ઉછેરવામાં આયખાના દિવસો પસાર કરતા હતા. પોતે પહેલેથી નોકરી કરતા હતા. તેથી પૈસાની કોઇ બહુ મોટી મુશ્કેલી ઉભી નહોતી થઇ. નોકરી, ઘર અને પુત્ર, અંગદ પાછળ દિવસો દોડતા રહ્યા હતાં.
અંગદનું ભણવાનું પૂરું થયું અને તે નોકરીએ લાગ્યો ત્યારે ગિરાબહેને પુત્ર માટે છોકરીઓ જોવાની શરૂ કરી. અને શ્રુતિ પર માતા અને પુત્ર બંનેની નજર ઠરી હતી. પુત્રને પરણાવી પોતાની બધી જવાબદારી પૂર્ણ કર્યાનો સંતોષ ગિરાબહેન માણી રહ્યા. વહુ પણ સમજદાર આવી હતી. તેથી કોઇ પ્રશ્નો ઉભા ન થયા. તેમની નોકરી હજુ ચાલુ જ હતી. રીટાયર થવાને હજુ પાંચ વરસની વાર હતી. દીકરો , વહુ તો હવે નોકરી છોડી દેવા માટે કહેતા હતા. પરંતુ ગિરાબહેન માનતા નહોતા. ઘેર બેસીને શું કરું ? પાંચ વરસ પછી તો છોડવાની જ છે ને ? થાય ત્યાં સુધી કરીશ.

એવામાં અંગદને તેની કંપની કોઇ પ્રોજેકટ માટે ત્રણ વરસ પત્ની સાથે અમેરિકા મોકલતી હતી. અંગદ એક અવઢવમાં હતો. શું કરવું ? મમ્મીને એકલા મૂકીને જવા મન માનતુ નહોતું. અને આવી સરસ તક કંઇ જીવનમાં વારંવાર મળતી નથી.

ગિરાબહેનને ખબર પડતાં તેમણે હસીને તેમને જવાની હા પાડી. પુત્રનું ભવિષ્ય બનતું હોય તો પોતે વચ્ચે કેમ આવે ? દીકરો , વહુ કચવાયા તો ખરા. પહેલાં તો શ્રુતિ અને અંગદે નક્કી કર્યું કે અંગદ ભલે જાય અને શ્રુતિ અહીં જ રહે. વચ્ચે થોડો સમય અમેરિકા આવશે અને પછી અહીં મમ્મી સાથે જ રહેશે. સંબન્ધોની ગાંઠ મજબૂત હતી. મા દીકરાના ભવિષ્યનું વિચારતી હતી અને દીકરો, વહુ માની એકલતાનું વિચારતા હતાં. વરસોથી જે માએ ફકત પુત્રના ભવિષ્યનો જ વિચાર કર્યો છે તેને હવે એકલી મૂકીને ફકત પોતાના ભવિષ્યનો જ વિચાર કરી સ્વાર્થી કેમ બની શકાય ? અને ભવિષ્ય કંઇ અમેરિકા જવાય તો જ બને છે એવું થોડું છે ? અને અંગદે અમેરિકા જવાનું માંડી વાળ્યું. શ્રુતિ પણ પતિની આ ભાવના સાથે સહમત થઇ. સન્યુકત કુટુંબમાંથી આવેલ શ્રુતિ સંબન્ધોના મૂલ્યને ઓળખતી હતી.

ગિરાબહેનને અંગદના આ નિર્ણયની જાણ થતાં તેમણે જોરદાર વિરોધ કર્યો. અને પોતાને તો અહીં નોકરી છે..મિત્રો છે. અને વેકેશનમાં પોતે પણ અમેરિકા ફરવા આવશે. જરૂર પડશે તો બે મહિનાની વધારે રજા લ ઇ લેશે. મને પણ અમેરિકા જોવા મળશે. આમ અનેક દલીલો કરી ગિરાબહેને દીકરા, વહુને સાથે જ મોકલ્યા.

માતાને સંભાળ રાખવાનું કહી અંતે થોડા કચવાતા હૈયે બંને પ્લેનમાં બેઠા. થોડા દિવસો તો ગિરાબહેનને એકલું એકલું લાગ્યું. પરંતુ પછી નોકરીને લીધે બહું વાંધો ન આવ્યો મન સાથે સમાધાન કરી લીધું હોવાથી કોઇ તકલીફ ન પડી. અને ફોન પર દીકરા, વહુ સાથે વાતો થતી રહેતી.

આમ સમય પસાર થતો રહ્યો. હવે ગિરાબહેનને ઉનાળાની લાંબી રજાઓ સ્કૂલમાં પડી હતી. પુત્રના આગ્રહથી બીજા બે મહિનાની રજા વધારે લઇ લીધી. આમ પણ વીઝીટર વીઝા પર છ મહિનાથી વધારે તો રહી શકાય તેમ પણ કયાં હતું ? અંગદે ટિકિટ મોકલી આપી હતી. અને ગિરાબહેન અમેરિકા પહોંચ્યા. માને જોઇ દીકરો વહુ ખુશખુશાલ થયા. શ્રુતિને પણ ત્યાં નોકરી મળી ગઇ હતી. થોડા દિવસોની રજા બંનેએ લીધી હતી. ગિરાબહેનને ફેરવ્યા. ત્રણે એ સાથે ખૂબ મજા કરી.

પરંતુ વધારે રજા મળવી મુશ્કેલ હતી. ગિરાબહેન હવે સેટ થઇ ગયા હતા. તેથી બંને પાછા નોકરીએ ચડયા.

આ શનિ,રવિ, શ્રુતિના એક કાકા જે અમેરિકામાં જ વરસોથી રહેતા હતા તે તેમને ઘેર બે દિવસ માટે આવ્યા. કાકા વિધુર હતા. અને તેમનો પોતાનો સ્ટોર હતો. કાકાને એક પુત્રી જ હતી. જેના લગ્ન થઇ ગયા હતા. કાકા લગભગ ગિરાબહેનની ઉમરના જ હતા. કાકા ખૂબ રમૂજી સ્વભાવના હતા. ગિરાબહેન સાથે પણ તુરત મીક્ષ થ ઇ ગયા. ગિરાબહેનને પણ કાકા સાથે મજા આવી.

બે દિવસ રહીને કાકા તો ગયા. પર્ંતુ શ્રુતિના મનમાં અચાનક એક વિચાર આવ્યો. કાકા પણ એકલા છે અને મમ્મી પણ…તો.. જરા ડર તો લાગ્યો. છતાં અચકાતા અચકાત તેણે પોતાનો વિચાર અંગદને કહ્યો. ’ તારી વાત કંઇ ખોટી નથી. પણ મમ્મી આટલા વરસે માનશે ? ‘ એ તો ખબર નથી. પરંતુ સમય પ્રમાણે હવે આપણે બદલાઇને નવા વિચાર મુજવ જીવતા શીખીએ તો એમાં ખોટું નથી જ. મમ્મી ભલે કશું બોલે નહીં. પરંતુ કયારેક તો તેમને એકલતા જરૂર લાગતી હશે. અને દરેક વ્યક્તિને સુખી થવાનો પૂરો હક્ક છે જ. સમાજની પરવા કર્યા સિવાય. અને કાકાને તો આપણે ઓળખીએ છીએ.મમ્મીને દુ:ખી થવાનો કોઇ પ્રશ્ન જ નથી. આમ પણ આપણે કદાચ હમેશ માટે અહીં રહેવું પડે એવા સંજોગો ઉભા થયા જ છે. તો મમ્મી ત્યાં એકલા રહે તે કરતાં….અને આમ પણ જીવનમાં કંઇ ફકત શારીરિક જરૂરિયાતો જ થોડી હોય છે ? એ સિવાય પણ બીજી અનેક જરૂરિયાતો કયાં ઓછી હોય છે ? ’ અને પછી તો ઘણી દલીલો થઇ.

મમ્મીને સમજાવવાનું..મનાવવાનું કામ સહેલું તો નહોતું જ.શરૂઆતમાં તો ગિરાબહેન આ વાત સાંભળીને ખૂબ ભડકયા..ફાવે તેમ પુત્રને બોલ્યા પણ ખરા…તને હું ભારે પડું છું ? શરમ નથી આવતી આવી વાત આ ઉમરે કરતાં ? ‘ પરંતુ તેમની દરેક આવતના જવાબ પુત્ર પાસે હતા. થોડા દિવસો સતત સમજાવટ ચાલી. દીકરા, વહુની ભાવનામાં કોઇ ખોટ નહોતી જ અને તેથી જ કદાચ ગિરાબહેનને સ્પર્શી ગઇ. અને અંતે એક દિવસ ગિરાબહેન કોર્ટ મેરેજ કરી કાકાને ત્યાં આવ્યા. ત્યારે બધાની આંખો છલકતી હતી. કાકાના દીકરી, જમાઇ પણ ખુશખુશાલ થયા. તેમને પણ હવે પપ્પાની ચિંતા કરવાની જરૂર નહોતી રહી.

આજે તો આ વાતને પાંચ વરસો વીતી ગયા છે. બધા ખુશ છે. એક નવી દિશા ઉઘડી છે. સમય અનુસાર જૂની માન્યતાઓના કોચલામાંથી બહાર આવવું જોઇએ એવું નથી લાગતું ? અને આ કિસ્સામાં એક વહુએ સાસુ માટે આવો વિચાર કર્યો અને અમલમાં મૂકયો એ મોટી વાત નથી ?

જીવનમાં એક નવા…સુવાસિત સંબંધોની શરૂઆત કરવા માટે કયારેય મોડું નથી થયું હોતું. સંબંધોના નવા નવા સેતુ આ રીતે રચાતા રહેવા જ જોઇએ…એ આજના સમયમાં યોગ્ય નથી ?

(સ્ત્રીમાં પ્રકાશિત કોલમ ..શીર્ષક પંક્તિ..ડો. વિવેક ટેલર. )

વહુ મારી દોસ્ત…

“ દીકરી મારી દોસ્ત “ તો આપણે અવારનવાર સાંભળીએ છીએ…વાંચીએ છીએ…પરંતુ આપણે સૌ વહુને દોસ્ત બનાવતા કયારે શીખીશું ? કયારે બદલાઇશું આપણે ? વહુ પણ કોઇની લાડકવાયી દીકરી જ છે એ યાદ રાખતા કયારે શીખીશું ? સમય બદલાયો છે. સમયની સાથે જો આપણે નહીં બદલાઇએ તો એક દિવસ વહુ જાગશે…અને સાસુની ખંડેરકણી પણ હાથમાં નહીં રહે… વહુને પ્રેમ આપશો તો સામે પ્રેમ મળશે જ. આપણી દીકરી પણ કોઇની વહુ છે જ ને ? સાસુ નામના પ્રાણીનો હાઉ સમાજમાંથી..દરેક છોકરીના મનમાંથી કાઢવો જ રહ્યો. ચાલો, આપણે સૌ સાથે મળીને પરિવર્તનના આ વાયરાને સમયસર ઓળખી બદલીએ અને બદલાવીએ..એક નવા સમાજનું નિર્માણ કરીએ..જયાં સાસુ વહુ વચ્ચે સ્નેહનો સાગર હોય..દોસ્તીના મોજા ઘૂઘવતા હોય…આ એક સામાજિક યજ્ઞ છે. આપણે એમાં આપણા જૂના વિચારો, આઉટડેટેડ થઇ ગયેલ રીતિરિવાજોની આહુતિ આપી એ યજ્ઞને સાચા અર્થમાં સંપન્ન બનાવીએ. અને કોઇ પણ સારા કાર્યની શરૂઆત ઘરથી જ કરાય. એ ન્યાયે આજે આ પુસ્તકનું વિમોચન હું મારી વહુ..ઉજાલાના શુભ હસ્તે જ કરાવીશ. બેટા, ઉજાલા…’

તાળીઓના ગડગડાટ વચ્ચે જીન્સ અને ટી શર્ટ પહેરેલી ઉજાલા સ્ટેજ પર આવી. તેનો હાથ અને હૈયુ પણ થોડા ધ્રૂજયા. છતાં બસ…હવે બહું થયું. હવે આ નાટક નહીં ભજવાય… પુસ્તકનું વિમોચન કરતાં પહેલાં તેણે માઇકમાં બે શબ્દો બોલવાની રજા માગી. અને માઇકમાં ઉજાલાનો ધ્રૂજતો પણ મક્કમ અવાજ ભરચક હોલમાં ગૂંજી ઉઠયો.

“ વહુ મારી દોસ્ત ” પુસ્તકનું વિમોચન કરવા મારા સાસુએ આજે મને અહીં સ્ટેજ પર આમંત્રિત કરી છે. તે બદલ આભાર.
સાસુ કલાબેનના હોઠ હસી ઉઠયા. આમ પણ હજુ આટલા પ્રભાવશાળી ભાષણની અસરમાંથી પોતે બહાર આવી શકયા નહોતા. બધા કેવા અહોભાવથી તેને જોતા હતા. પેલી પંતુજીએ ભાષણ લખી તો સરસ આપ્યું હતું. વટ પડી ગયો પોતાનો..

એકાદ ક્ષણના વિરામ બાદ ઉજાલાનો અવાજ ફરી એકવાર માઇકમાં રેલાઇ રહ્યો.

” આજે તમે સૌ મને અહીં આ કપડામાં..જીન્સ અને ટી શર્ટમાં જુઓ છો..પણ તમને ખબર છે? લગ્ન પછી આ કપડાં આજે મેં પહેલી જ વાર પહેર્યા છે. અને તે પણ આ ફંકશન પૂરતા જ મને પહેરાવવામાં આવ્યા છે. બે મહિના પહેલાં જ મારું એબોર્શન જબરજસ્તીથી કરાવવામાં આવ્યું છે. શા માટે ? કેમકે મારા પેટમાં દીકરીનો પાણો પાકતો હતો. અરે, વહુને દોસ્ત ન ગણો તો ચાલશે..દીકરી ગણવાનો દંભ કરવાની પણ જરૂર નથી. અમને એક માણસ તો ગણો..એક સ્ત્રી તો ગણો…આ કહેવાતા ખોખલા ભાષનૉ બંધ કરો. પૈસા આપીને કોઇ પાસે લખાવાયેલ આ સુન્દર મજાનું ભાષણ સાંભળી તમે સૌએ તાળીઓ પાડી..પરંતુ એ તાળીઓ ફકત એક ભ્રમ છે. હકીકત કંઇક અલગ જ છે. આજે પણ સાસુને પૂછયા સિવાય હું ઘરની બહાર પગ નથી મૂકી શકતી. ફોન પર વાત નથી કરી શકતી. આજે પણ પિયરથી મારા માબાપે મને શું આપવું જોઇએ અને શું આપ્યું તેના હિસાબકિતાબ મારે બતાવવા પડે છે. હાથીના ચાવવાના અને બતાવવાના દાંત અલગ હોય છે એનો અહેસાસ મેં ડગલે ને પગલે કર્યો છે. કરી રહી છું. જે પરિવર્તનની વાત મારા પૂજય સાસુજીએ અહીં બહું ગર્વથી કરી એ અંગે આજે જાહેરમાં આપ સૌ સમક્ષ હું એમને પૂછું છું..મમ્મી, તમે કરેલી આ વાતનો એક ટકો અમલ પણ તમે કયારેય કર્યો છે ખરો ? મારી ન જન્મેલ દીકરીને તમે કેમ અવતરવા ન દીધી ? કેમ ? તમે પોતે એક સ્ત્રી છો છતાં ? તમને કોણે…અને શા માટે અવતરવા દીધા ? ‘ ઉજાલાની આંખે શ્રાવણ ભાદરવો વરસતા રહ્યા અને એ બોલી રહી.
આજે આ બોલવાની હિમત મેં કરી છે..કેમકે હવે એ ઘર છોડવાનો મેં નિર્ણય કરી લીધો છે. કેમકે મને જાણ છે કે આ પગથિયુ ઉતર્યા પછી હું એ ઘરમાં પગ મૂકીશ તો મારી સ્થિતિ શું થશે …મારા પતિને પણ એ જ રસ્તે ચાલતાં..એમની જ દ્રષ્ટિથી જોતાં તેમણે કર્યા છે. તેથી આ ક્ષણે હું અહીંથી જ જાહેરમાં તેનાથી છૂટાછેડા લઉં છું. પાંચ વરસ પહેલાં જે પગલું ભરવાની મેં હિમત નહોતી કરી તે પગલું ભરવાની હવે મારી ન જન્મેલ દીકરીની હત્યાએ મને મજબૂર કરી છે.

સાસુજી, તમે સાચું જ કહ્યું..ભૂખ્યા જનોનો જઠરાગ્નિ જાગે તેમ આજે એક વહુનો કકળતો આત્મા જાગ્યો છે. મારી જેમ અનેક વહુઓનો જાગશે ત્યારે જ સમાજમાં પરિવર્તન આવશે…’ અને ઉજાલા સ્ટેજ પરથી સડસડાટ નીચે ઉતરી ગઇ. કલાબેન વહુને અહીં લાવવાની ભૂલ બદલ પસ્તાઇ રહ્યા. હોલ આખો સ્તબ્ધ…મૂંગોમંતર…

સામે બેસેલ મીતાલીએ ધીમેથી આંખો લૂછી. તેના ચહેરા પર એક મક્કમતાની રેખા પ્રસરી. એક નિર્ણય લેવાઇ ગયો. અને તેનો હાથ હળવેથી પોતાના ઉપસેલા ઉદર પર ફરી રહ્યો.

પ્રેરણામૂર્તિ..

‘ અનુ, મારે આજે તને એક વાત નિખાલસતાથી કરવી છે. આશા છે તું મને એક સર્જકને સમજી શકીશ. અખિલભાઇએ પત્નીને પોતાની પાસે હીંચકે બેસાડતા કહ્યું.

અખિલભાઇનું સમાજમાં લેખક તરીકે મોટું નામ હતું. અનેક એવોર્ડો મેળવી ચૂકયા હતા. તેમના લખાણની પસંશા કરતા લોકો થાકતા નહીં. કોઇ પણ સર્જક સંવેદનશીલ હોય જ એ સ્વાભાવિક છે. તેમના પુસ્તકોની વાચકોમાં અને તેથી માર્કેટમાં પણ હમેશા ડીમાન્ડ રહેતી. તેમની પત્ની લખતી તો નહોતી. પરંતુ એક સારી વાચક..સારી ભાવક જરૂર હતી. બંનેના પ્રેમલગ્ન હતા. અને લગ્નના પંદર વરસ પછી પણ એ પ્રેમ ટકી રહ્યો હતો અને બંને સુખી હતા. વિશાળ બંગલાના બગીચામાં કે બાલ્કનીમાં રાખેલ હીંચકા પર બેઠા બેઠા અખિલભાઇ લખતા રહેતા. અને અનુરાધા તેમને જરૂર મુજબ ચા કે કોફી બનાવી આપતી. અખિલભાઇ લખી રહે પછી એ બધું સાચવવાનું…સંભાળીને ફાઇલોમાં મૂકવાનું એ બધા કામ અનુરાધાબેનના જ રહેતા. સાચા અર્થમાં તેઓ અર્ધાંગિનિ હતા.
અનુરાધાબહેનને હમણાં થોડાં સમયથી એક અંદેશો તો આવી જ ગયો હતો. પરંતુ તેઓ મૌન હતા. આજે અખિલભાઇએ સામેથી વાત કાઢતા તેમને પોતાની આશંકા સાચી પડતી લાગી. મનમાં ફાળ પણ પડી. છતાં મૌન રહી પ્રશ્નાર્થભરી નજરે અખિલભાઇ શું કહે છે તે સાંભળવા ઉત્સુક બની.

‘ અનુ, તું આપણે ઘેર આવતી અમિતાને તો ઓળખે છે. મારી ..મારા લખાણની મોટી ચાહક છે. આમ કહું તો મારી પ્રેરણામૂર્તિ છે. તેના સતત પ્રોત્સાહન, ઉત્સાહ,અંગત રસ અને પ્રેરણા મને લખવા માટેનું ચાલક બળ પૂરું પાડે છે. અનુ, પ્લીઝ…મને આશા છે કે એક સર્જકને તું સમજી શકીશ. તારે માટે આજે પણ મને એટલો જ પ્રેમ છે. અને રહેશે. તારા સ્થાનમાં કોઇ ફરક નહીં પડે. પરંતુ અમિતા વિના મને જીવન અધુરું લાગે છે. કશુંક ખૂટતું લાગે છે. માનવીને કયારે કોની સાથે મનના તાર સન્ધાઇ જાય..કોઇ ઋણાનુબંધ જાજી ઉઠે એ કેમ કહી શકાય ? હું ધારત તો તારાથી આ વાત છૂપાવી શકત. પરંતુ મને થયું મારે સંબન્ધોમાં પ્રામાણિક બનવું જ જોઇએ. અને તેથી જ આ વાત તને પૂરી નિખાલસતાથી કહી. અનુ, તું મને સમજી શકીશ ? મારી ભાવનાઓનો આદર કરી શકીશ ? ‘

અનુરાધાબેને શાંતિથી પૂછયું,’ હવે શું કરવા માગો છો ? અને મારી પાસેથી શું આશા રાખો છો ? મારે શું કરવાનું છે ? કયો ભોગ આપવાનો છે ? ‘

’અનુ, કોઇ ભોગ નથી આપવાનો. બસ…આપણા ઘરમાં થોડી જગ્યા આપવાની છે. મેં મારા દિલમાં તારી જગ્યા ખસેડયા સિવાય તેને એક ખૂણામાં સ્થાન આપ્યું છે. તારે એ જ રીતે તેને આપણા ઘરમાં એક ખૂણો આપવાનો છે. ‘

હમેશ માટે ?
હા..હમેશ માટે. પરંતુ અનુ, એના આવવાથી આ ઘરમાં તારું જે સ્થાન છે તેમાં કે આપણા સંબન્ધોમાં કોઇ ફરક નહીં પડે. બસ..તારે થોડું…થોડુંક ઉદાર થવું પડશે. ‘અખિલભાઇએ પત્નીને સમજાવતા કહ્યું. પત્ની પતિને સારી રીતે ઓળખતી હતી. ના પાડવાનો કોઇ અર્થ નહોતો જ. આટલા વરસોમાં પતિને એટલા તો ઓળખી શકી હતી.

અનુરાધાના મનમાં પ્રશ્ન જરૂર જાગ્યો..પોતે કયારેય આવી કોઇ વાત પતિને કરી શકી ખરે ? પોતાના આ ઘરમાં કોઇ અન્ય પુરુષને હમેશ માટે એક ખૂણો આપવાની..થોડા..બસ.થોડા જ ઉદાર થવાની વાત કરી શકે ખરી ? સ્વીકારવાની વાત તો પછી આવે. પુરુષ તે સાંભળી પણ શકે ખરો ?

પરંતુ મનના પ્રશ્નને શબ્દો આપ્યા સિવાય જ તેણે કહ્યું, ’ જયારે દિલની અંદર જગ્યા આપી જ દીધી છે ત્યારે ઘરની ના કહેવાનો કોઇ અર્થ નથી.
અખિલભાઇ પત્નીની સમજદારીથી ખુશ થયા. ’મને વિશ્વાસ હતો જ કે તું મને એક સર્જકને સમજી શકીશ.’

અનુરાધાને થયું’ કાશ મને પણ એવો વિશ્વાસ હોત કે તમે એક સ્ત્રીને, એક પત્નીની ભાવનાને સમજી શકશો જ. તો આ પ્રશ્ન પૂછવાની તમે હિમત જ ન કરી હોત. ‘ પરંતુ અનુરાધા હમેશની માફક મૌન રહી. અને અમિતાએ અખિલભાઇની બીજી પત્ની તરીકે ઘરમાં પ્રવેશ કર્યો.

આ વાતને બે વરસ થઇ ગયા. અનુરાધાના સંતાનો તો કયારના મોટા થઇ ગયા હતા. અને પરદેશમાં સ્થિર થઇ ગયા હતા. અમિતાને પણ એક પુત્રી થઇ હતી. અને બધા ખુશીથી રહેતા હતા.

હવે અખિલભાઇને પ્રેરણામૂર્તિની ખોટ સાલવા લાગી. તેમના જીવનમાં ફરી એકવાર શ્રેયાનું આગમન થયું.

અમિતાને આ વાતની જાણ થઇ ત્યારે તે અનુરાધા પાસે રડી પડી. અનુરાધાએ શાંતિથી એટલું જ કહ્યું, અખિલને હમેશા કોઇ પ્રરણામૂર્તિની જરૂર પડે છે એની સમજ તને તો બહું પહેલાં પડી જવી જોઇતી હતી. કમનશીબે હવે તું પણ પત્ની બની ગઇ.

કિંમત….

પ્રોફેસર જોશીનું વ્યક્તિત્વ જ એવું આકર્ષક,વિલક્ષણ હતું. તેની આસપાસ વિધ્યાર્થીઓનું ટૉળુ મધમાખીની માફક મંડરાતું રહેતું. અને તેમાં છોકરીઓની સંખ્યા વિશેષ હતી. તેમની વાણીમાં એક સંમોહન હતું. વિચારોમાં સ્પષ્ટતા હતી. તેમનું જ્ઞાન પણ અદભૂત હતું. પોતાના વિષયમાં તો તેમની માસ્ટરી હતી જ.પણ તે સિવાય પણ તેમનું વિશાળ વાંચન તેમના વકતવ્યમાં ડોકાયા સિવાય રહેતું નહીં. વિધ્યાર્થીઓ માટે તેમના દિલમાં એક લાગણી હતી..હમેશા દરેકને મદદ કરવા તત્પર જ હોય.
સ્વાભાવિક રીતે જ આવા પ્રોફેસર કોલેજમાં લોકપ્રિય બની રહે.યુવક યુવતીઓ તેમને પોતાની અંગત વાતો પણ એક મિત્રની જેમ કરતા.કોઇ પણ મુશ્કેલીમાં તેમની સલાહ લેતા.

સ્ત્રી સ્વાતંત્ર્યની વાત કરતી વખતે તેમની વાણીમાં જાણે એક જોશ પ્રગટતું.યુવતીઓને જાગૃત થવા તે પ્રેરતા.ખાસ કરીને દહેજ પ્રથા માટે તેમને સખત નફરત હતી. તેઓ હમેશા યુવતીઓને કહેતા રહેતા,
’દહેજ લઇને પરણવા માગતા યુવાનોને તમે જાતે જ પરણવાની ના પાડી દો..તો ધીમે ધીમે આ દૂષણ આપોઆપ ઓછું કે બંધ થઇ જાય.તમે જ આ કાર્ય કરી શકો.ભ્રૂણહત્યા પણ તમે જ રોકી શકો.તમે જ તમારી જાતિના દુશ્મન બનશો ?’
તેમના વ્યક્તિત્વના આ પાસાથી છોકરીઓ તેમને ખાસ પસંદ કરતી.

પરંતુ પ્રોફેસર જોશી હમણાં થોડા મૂંઝાયેલા હતા.
મૂંઝવણનું કારણ વિચિત્ર હતું. તેમની એક વિધાર્થીની આસ્થા તેમના પ્રેમમાં પડી હતી. તેણે પ્રોફેસર પાસે પોતાના પ્રેમનો એકરાર કર્યો હતો. પ્રોફેસરે તેમને ખૂબ સમજાવી કે તું મારી દીકરી જેવી છે. હું તો પરણેલો છું. મારે બે બાળકો છે.પ્રેમાળપત્ની છે. પરંતુ આસ્થા કશું સાંભળવા તૈયાર જ કયાં હતી ?તે તો પાગલની જેમ એક જ વાત લઇને બેઠી હતી..કે ‘ તમે પરણેલા હો તેનો મને કશો વાંધો નથી. બસ મારે મારું જીવન તમારી સાથે જ….તમે કહો તો હું તમારે ઘેર આવી ને તમારી પત્ની સાથે વાત કરીશ..તેને મનાવીશ…’
પ્રોફેસરે બધી રીતે સમજાવી જોઇ હતી. પણ તે એક અંતિમે આવીને જાણે ઉભી રહી ગઇ હતી. જો ધાર્યું ન થાય તો આત્મહત્યા કરવાની ધમકી સુધ્ધાં આપી હતી. પ્રોફેસરને ડર હતો કે કયાંક આવેશમાં તે કોઇ ઉતાવળિયું પગલું ભરી બેસે તો ? શું કરવું તે સમજાતું નહોતું. પ્રોફેસરે વિચારીને જવાબ આપીશ તેમ કહ્યું હતું કે મને થોડો સમય આપ.

આસ્થા એ હા તો પાડી હતી. પરંતુ તેનામાં ધીરજનો અભાવ હતો.અને પ્રોફેસર જોશી હમણાં ચાર દિવસથી રજા પર હતા. આસ્થાની ધીરજ ખૂટી હતી. તે વધુ પ્રતીક્ષા કરી શકે તેમ હતી નહીં.

સાંજના પાંચ વાગવા આવ્યા હતા.આસ્થા કોઇને કશું કહ્યા સિવાય જોશી સાહેબને બંગલે પહોંચી. બેલ મારવા હાથ લંબાવ્યો ત્યાં..અંદરથી આવતા કોઇના ઝગડવાના અવાજે તેને જાણે રોકી લીધી.જોશી સહેબના ઘરમાંથી આવો કર્કશ અવાજ કોનો ?ખુલ્લી બારીમાંથી સ્પષ્ટ સંભળાતું હતું.આ તો જોશી સર નો અવાજ. અને બીજો અવાજ કદાચ તેમની પત્નીનો..
’હું કશું ન જાણું.. તારા ભાઇને કહે ગમે તેમ કરીને બે લાખ આપે. તો જ આ ઘરમાં તું શાંતિથી રહી શકીશ..’ ’મારા મમ્મી,પપ્પા હતા ત્યાં સુધી તો તેઓ તમારી માગણી મુજબ પૈસા આપતા જ હતા ને ? હવે ભાઇ બિચારો કયાંથી લાવે ?’
’એ મારો પ્રશ્ન નથી…હું કંઇ ન જાણું..જો આ અઠવાડિયામાં પૈસા ન મળ્યા તો…હું શું કરી શકુ છું તેનાથી તું અજાણ નથી જ.’
’હા, હા, મને બધી ખબર છે. બહાર દહેજ વિરુધ્ધ ભાષણ આપતા રહો છો…અને ઘરમાં..! કોલેજમાં મોટી મોટી વાતો કરી છોકરીઓને ફસાવવાના તમારા ઇરાદાઓથી હું થોડી અજાણ છું ?
‘હવે એ બધા વેવલાવેડા ભાષણોમાં જ શોભે..એ મુજબ જીવવા જઇએ ને તો વેદિયા ગણાઇએ..શું સમજી ? હવે વધુ લપ કર્યા સિવાય મૂંગી રહે. અને ખબરદાર છે..વાત બહાર ગઇ છે તો..! ‘
જવાબમાં પત્નીના ડૂસકા સંભળાતા રહ્યા.

આસ્થા ધીમે પગલે પાછી ફરી.તેનો ભ્રમ તૂટી ગયો હતો.

બીજે દિવસે કોલેજમાં જોશી સાહેબે આસ્થાને બોલાવી અને કહ્યું કે તેમને આસ્થાની વાત કબૂલ છે. તેઓ પણ આસ્થાને ચાહે ….’
પરંતુ એ વાકય પૂરું કરે તે પહેલાં જ આસ્થા જોશી સાહેબને એક તમાચો મારી તેમની કેબિનની બહાર નીકળી ગઇ હતી.

થોડીવાર પછી જોશી સાહેબ ગાલ પંપાળતા તેમની પત્નીને ફોન પર કહી રહ્યા હતા,

’એક તમાચો ખાવો પડયો.પણ આપણું નાટક સફળ રહ્યું.એક છોકરીની જિંદગી બચાવવા આ કંઇ બહું મોટી કિંમત ન કહેવાય બરાબર ને ? ‘

જમનામા…

પતિ પરલોક સિધાવ્યા પછી જમનામા દીકરા પર નજર રાખી જિંદગીના દિવસો ઓછા કરતા હતા. પેટે પાટા બાંધી દીકરાને ભણાવ્યો હતો. દીકરો કમાતો થયો, દીકરાના લગ્ન કર્યા અને જમનામા હાશ કરીને બેઠા. હવે પોતાની બધી જવાબદારી પૂરી થઇ. હવે પોતે બેઠા બેઠા પોતરાને રમાડશે અને ઇશ્વરનું તેડુ આવશે એટલે સીધા ઉપર…વધારે એષણાઓ કયાં રાખી હતી ?

પરંતુ એ હાશકારો લાંબુ ન ટકયો. દીકરાના લગ્નને હજુ તો બે જ મહિના થયા હતા અને દીકરો પત્નીને લઇ અમેરિકા ગયો..તે કયારેય પાછું ફરીને જોયું નહીં. જેની પર આધાર રાખીને આયખુ ટૂંકુ કરતા હતાં તે આધાર જતો રહ્યો. છતાં હિંમત રાખી જમનામા દીકરાની કાગડોળે પ્રતીક્ષા કરતાં રહ્યાં.

હા, કયારેક..વરસમાં એકાદ વાર દીકરાનો ફોન જરૂર આવતો અને માને આશ્વાસન પણ આપતો કે હવે આ વરસે તો તારી પાસે આવવું જ છે..બસ..થોડો સમય મળે એટલી જ વાર..! પણ એ સમય આજે સાત વરસમાં કયારેય મળ્યો નહોતો. જમનામાને એક વાર દીકરાને મળવાની..મન ભરીને જોઇ લેવાની સ્વાભાવિક એષણા જાગતી. પણ… હમણાં જમનામાએ એક બિલાડી પાળી હતી. અને એ બિલાડીને બે બચ્ચા આવ્યા હતા..તેથી જમનામા તેની સેવામાં રચ્યા રહેતા. બિલાડીને શીરો કરીને ખવડાવતા..બચ્ચાઓને દૂધ પીવડાવતા..અને તેની સાથે વાતો પણ કરતા રહેતા..લોકો કહેતા માજીની સાઠે બુધ્ધિ નાઠી છે… પણ જમનામા એમ કંઇ કોઇને ગણકારે તેમ નહોતા જ..બિલાડીના બચ્ચાને આખો દિવસ રમાડતા ઓટલે બેસી રહેતા..અને ઘણીવાર તેને ખોળામાં રાખી સૂવડાવતા લોકો જોઇ શકતા. જમનામા કોઇની પરવા કર્યા સિવાય બચ્ચાને જાણે ઉછેરતા હતા. બચ્ચા પણ માજીના હેવાયા થઇ ગયા હતા..માજીને જોઇ તેમનું મ્યાઉં..મ્યાઉં..ચાલુ રહેતું. બિલાડી પણ જમનામાની આસપાસ ફર્યા કરતી. ખાવા પીવા માટે તેને કયાંય ભટકવું નહોતું પડતું..માજી અને બિલાડીના પરિવાર વચ્ચે એક માયા બંધાઇ ગઇ હતી.

હવે બચ્ચાઓ થોડા મૉટા થયા હતા. બહાર ફરતાં થયાં હતાં. હવે આખો દિવસ માજીના ખોળામાં કેમ રહે ? માજી તેને થોડીવાર છૂટા મૂકતા..પણ જો સમયસર ઘરમાં આવે નહીં તો તેમનો જીવ ઉંચો થઇ જતો. તેની માને, બિલાડીને બોલતા રહે,’

‘ જો ચિંતા નહીં કરવાની…હમણાં તારા બચુલિયા આવી જશે હોં…મોટા થયા તો બહાર તો જાય કે નહીં ? કંઇ તારા ખોળામાં જ થોડા જિંદગી આખી પડયા રહે..? એને પણ બહારની દુનિયા જોવી હોય કે નહીં ? ‘ માજી બિલાડીને સધિયારો આપતા રહેતા.. પણ આજે માજી પોતે વ્યાકુળ થઇ ગયા હતા. આજ સવારથી ગયેલા બચ્ચા સાંજ થવા છતાં ઘેર પાછા ફર્યા નહોતા. જમનામા વ્યાકુળ થઇને અંદર બહાર આંટા મારતા રહ્યા.તેમને કયાંય ચેન નહોતું પડતુ. એકવાર તો શેરીના નાકા સુધી જોઇ આવ્યા..બિલાડી પણ ચારે તરફ આંટા મારતી હતી.તેના મ્યાઉં મ્યાઉંમાં માજીને જાણે તે રડતી હોય તેવું અનુભવાતું હતું. સાંજે તો જમનામાની વ્યગ્રતા વધી ગઇ…આખી રાત તે સૂઇ ન શકયા.જરાક અવાજ થાય અને ઉઠીને જોઇ લે કે બચ્ચા આવ્યા.? બિલાડી કરતાં પણ માજી વધારે વ્યાકુળ હતા… છેક સવારે બચ્ચા દેખાયા..બિલાડી બચ્ચાને જોઇ મ્યાઉં મ્યાઉં ..કરવા લાગી.

પરંતુ જમનામાનો ગુસ્સો આજે કાબૂમા ન રહ્યો. ‘ સાલાઓ..માને હેરાન કરો છો ? રાહ જોવડાવો છો ? હજુ તો આવડા થયા છો ત્યાં ? મૉટા થઇને શું કરશો ? તમારી પાછળ તમારી માએ રાત દિવસના ઉજાગરા કર્યા છે..ખબર છે ? ‘

કેટલું યે બબડતા તેમણે આજે જીવનભરનો ગુસ્સો ઉતારતા હોય તેમ કોઇ સાનભાન વિના બચ્ચાને સાવરણીથી ઝૂડવા માંડયા.

થોડીવારે થાકયા ત્યારે જમનામાએ મોટેથી ઠૂઠવો મૂકયો….

( સ્ત્રીમાં પ્રકાશિત જીવનની ખાટી મીઠી..)

વિસામો….

આમ તો દર પંદર વીસ દિવસે નીરજભાઇને આ હાઇવે પરથી પસાર થવાનું થતું. અને સુમનભાઇના ધાબા ” વિસામો ” ના ખીચડી, રોટલા ખાધા વિના તેની ગાડી આગળ જાય જ નહીં. જોકે આમ તો તેની જ નહીં..સુમનભાઇ અને તેની પત્નીના હાથના રોટલા અને હૈયાના હેત ચાખ્યા પછી દરેકની ગાડીને ત્યાં થોભવું જાણે અનિવાર્ય બની ગયું હતું. પેટ અને હૈયુ બંને ઠારે તેવું સુમનભાઇનં ધાબુ હતું અને કદાચ તેથી જ તેનું નામ તેમણે “ વિસામો ” રાખેલ.

દિલના આવકાર સાથે સુમનભાઇ આગ્રહ કરીને સૌને જમાડતા જાય. થાળીનો ભાવ ભલે ફીક્સ પણ તેમનો આગ્રહ ફીક્સ નહીં.આગ્રહ તો અખૂટ. શુદ્ધ ઘી કે માખણ અને ગોળ સાથે ગરમાગરમ રોટલા, કે મેથીના થેપલા, ભાખરી કે પરોઠા..વઘારેલી ખીચડી, કઢી, જીરા મીઠાવાળી તાજી છાશ, રાયતા મરચા, ભરેલા રવૈયા, રીંગણનો ઓળો કે સેવ ટામેટાનું શાક…

કાકીના હાથમાં અને કાકાના સાથમાં જાદુ હતો કે પછી ભાવની ભીનાશ હતી. ઊડીને આંખે વળગે તેવી સ્વચ્છતા, કાકા સંગીત, ભજનના શોખીન. તેથી ધીમું ભજનસંગીત વાગતું હોય. પરિતૃપ્તિનો ઓડકાર ખાધા સિવાય કોઇ ઘરાક ન જાય. કયારેક કોઇ રાજીખુશીથી વધારે પૈસા આપે તો પણ કાકા હસીને કહે, ‘ આ કંઇ હોટેલ નથી ને હું વેઇટર નથી. આ તો સૌનો વિસામો છે. મારે મારા જોગુ નીકળી રહે છે એટલે ભયો ભયો..’

નીરજભાઇ અને સુમનભાઇના હૈયાના તાર કયાંક જોડાઇ ગયા હતા. કયાંક કોઇ અનુસંધાન..કોઇ ઋણાનુબંધ રચાઇ ગયું હતું. એ વાત નક્કી હતી. નીરજભાઇને જુએ અને સુમનભાઇ સોળે કળાએ ખીલી ઉઠે. અને દિલના સ્નેહથી તેમને ખવડાવે. નીરજભાઇ પરાણે પૈસા આપતા.પણ સુમનભાઇને હવે નીરજભાઇના પૈસા લેવા કયારેય ન ગમે. ન જાણે કેમ પણ એક લાગણીના સેતુથી બંનેના દિલ જોડાઇ ગયા હતા. અને લાગણીના બંધનોની તો વાત જ ન્યારી છે ને ?

હવે તો નીરજભાઇ આવે એટલે જમીને નિરાંતે બે કલાક બેસીને જ જાય.અવનવી વાતોનો દોર લંબાયા કરે. બંનેના જીવ મળી ગયા હતા. એકબીજાના સુખ,દુ:ખની વાતો નિરાંતે થાય.

કાકાને એક દીકરો અને એક દીકરી. દીકરીને તો પરણાવી દીધી હતી. દીકરો હમણાં સુધી ગામમાં હતો ત્યારે સ્કૂલેથી આવી ને કાકાને મદદ કરતો. પણ ગયે વરસે જ એ કોલેજમાં ભણવા ગયો હતો.

નિયમિત આવતાં નીરજભાઇ આ વખતે સંજોગોને લીધે પૂરા ત્રણ મહિને અહીં આવી શકયા હતા. વિસામો આવતા જ નીરજભાઇ ઉતર્યા. પણ કાકા દેખાયા નહીં.આમ કેમ ? નહીંતર નીરજભાઇની ગાડી જુએ ને કાકા ઉભા ન થાય એ બને જ નહીં. બંને વચ્ચે એક નાતો બંધાઇ ગયેલ ” મળેલા જીવ “ જેવો. આશ્ર્વર્યથી નીરજભાઇ ગાડીમાંથી ઉતર્યા. ત્યાં તેમને જોઇ ને ઓળખી ગયેલ સુમનભાઇનો દીકરો આગળ આવ્યો, ”આવો અંકલ” તેના સ્વરમાં એક ઉદાસી હતી. વાતાવરણમાં એક ગમગીની કેમ અનુભવાતી હતી ?

તે સુમનભાઇનું પૂછવા જતા હતા ત્યાં જ તેમની નજર સુમનભાઇના મૉટા ફોટા પર પડી. તેની પર તાજા ફૂલનો હાર મઘમઘતો હતો. બાજુમાં અગરબત્તી બળીને તેની સુગંધ પ્રસરાવતી હતી. નીરજભાઇ મૌન બની ગયા. તેણે તેના દીકરા સામે જોયું. દીકરાની આંખો છલોછલ હતી. તેણે નજર નમાવી ધીમેથી કહ્યું, ‘ આજે ભાઇને ગયે મહિનો થઇ ગયો..! ગયા તેને આગલે દિવસે પણ તમને યાદ કરતા હતાં. ભાઇએ તમારી બહુ રાહ જોઇ.”

તે આગળ બોલી ન શકયો.

નીરજભાઇ મૌન બની ગયા. આંખ છલકાઇ ગઇ. એક ઉદાસી અંતરમાં છવાઇ ગઇ. થોડી વારે તેમણે પૂછયું,

‘ બેટા, તું તો કોલેજમાં ભણે છે ને ? વેકેશન છે ? ‘

’ અંકલ, હવે કાયમ વેકેશન જ છે. આ ધાબુ..આ વિસામો તો ભાઇનું સપનુ હતું. એ મારે પૂરુ કરવું જ રહ્યું. માને હવે મારા સિવાય કોનો આધાર છે ? ધાબુ ચાલતુ હતું એમ જ ચાલતું રહેશે. અંકલ આવો, શું આપું ? ’ ’ અને અંકલ, તમારે ભાઇ સાથે કેવો નાતો હતો..એ મને ખબર છે. ભાઇ ઘણીવાર તમારી વાત કરતા. મારો ને એનો નાતો યે….’ તે ગળગળો થઇ ગયો.

’ બેટા, તું તો એનું લોહી..એનો દીકરો..તારો ને એનો નાતો તો..’ વચ્ચે જ તેણે કહ્યું,

‘ ના, અંકલ, મારો ને એનો નાતો યે લોહીનો નહીં.લાગણી નો જ અંકલ, તમને ખબર છે ? હું નાનો હતો ત્યારે મારા મા બાપે ગરીબીને લીધે અહીં ભાઇના ધાબામાં મને નોકરીએ રાખ્યો હતો. ભાઇ મને નોકરીની સાથે ભણાવતા પણ ખરા. અને એવામાં મારા મા બાપ અચાનક મરી જતા..મને અનાથને તેમણે દીકરો બનાવી દીધો. બધાને હમેશાં એમ જ કહ્યું છે અને મને યે એમ જ લાગ્યું છે કે હું એમનો દીકરો છું. અને દીકરાની જેમ જ કોલેજમાં ભણવા મોકલેલ.
હવે એમનું સપનુ પૂરુ કરવું એ મારી જવાબદારી છે. આ મારી માનો હું દીકરો જ છું. અને આ છોકરો જોયો ? એ યે અહીં મને પીરસવામાં મદદ કરે છે અને ભણે છે. ભાઇ ખુશ થતા હશેને, અંકલ ? ” તેનો ગળગળો અવાજ રુંધાઇ ગયો…

” વિસામો ” ફૂલની સુવાસ અને અગરબત્તીની મહેકથી મઘમઘી રહ્યો હતો.

( સ્ત્રીમાં પ્રકાશિત કોલમ “જીવનની ખાટી મીઠી.)

વિમુ ખોવાઇ ગઇ !

ફાટેલા ગાભા પર માટીના થોડાં રમકડાં ગોઠવી મેઘજી મોટેથી ગળુ ફાડી ફાડીને લોકોનું ધ્યાન ખેંચવાના પ્રયત્નો કરી રહ્યો હતો. પણ પ્લાસ્ટીક અને ઇલેક્ટ્રીકના જાતજાતના રમકડાં વચ્ચે મેઘજીના આ માટીના રમકડાનો ભાવ કેમ પૂછાય ? છતાં કોઇ તો જરૂર નીકળશે એ આશાએ મેઘજી મોટેથી લલકારી રહ્યો હતો.

શ્રાવણ મહિનો હતો અને શંકર ભગવાનનું મંદિર હતું તેથી આજે અહીં મેળો ભરાયો હતો. મેઘજી બાજુના ગામડેથી રમકડાં વેચવા આવ્યો હતો. સાથે બે નાની દીકરીઓ હતી. નાની ત્રણ વરસની અને મોટી સાત વરસની.. બાપ થાકી જાય એટલે મોટી દીકરી સાદ દેવા લાગતી. આ રમકડાં વેચાશે તો જ આજે કશુંક ખાવા મળશે એની જાણ તેને હતી જ. નાની વિમુને કયારની ભૂખ લાગી હતી અને ખાવા માટે તેની ફરિયાદ કયારની ચાલુ હતી.. મેઘજીએ કંટાળીને તેને એક લગાવી દીધી હતી. પોતાની લાચારીનો ગુસ્સો આ બાળકી પર ઉતારતો હતો..શું કરે પોતે ? ઘેર માંદી પત્ની, નવ મહિનાનો દીકરો અને આ બે છોકરીઓ….આખો દિવસ મજૂરી કરીને થાકતો મેઘજી કુટુંબને પેટપૂરતું ખવડાવી નહોતો શકતો. સોમવારે અહીં ભરાતા મેળામાં પોતાના રમકડાં વેચાશે એમ માનીને અહીં ધક્કો ખાધો હતો. પરંતુ એ આશા ઠગારી નીવડી હતી. કોઇ ઘરાક દેખાતું નહોતું.

બાપના હાથનો માર ખાઇને વિમુ ચૂપ તો થઇ હતી. પરંતુ તેના ડૂસકા ચાલુ હતાં. સાત વરસની મોટીબહેને તેને પડખામાં લીધી હતી. ‘ બાપુ હમણાં ખાવાનું આપશે હોં. ‘ કહી તે બમણાં ઉત્સાહથી સાદ પાડતી રહી. સાંજે બાપ દીકરીનું ગળુ બેસી ગયું. ત્યારે થોડાં રમકડાં માંડ વેચાયા. વિમુ થાકીને ભૂખી જ સૂઇ ગઇ હતી. તેને ઉઠાડી. મેઘજીએ થોડા પાંઉ લીધા. પાણીમાં પલાળીને ખવાશે. દીકરીઓને આપવા જતો હતો ત્યાં ખબર પડી કે આજે મંદિરમાં કોઇ શેઠ તરફથી બધાને જમવાનું આપે છે.

મેઘજીને થોડી હાશ થઇ. પાઉંને જલદી જલદી સાચવીને થેલીમાં મૂકી દીધા.સારું થયું હજુ ભીના નહોતા કર્યા. હવે ઘેર પત્નીને આપી શકાશે. અને પોતાને બધાને અહી પેટ ભરીને જમી શકાશે. બનશે તો છાનુમાનુ થોડું પત્ની માટે પણ…! વિમુડી તો આટલું બધું ખાવાનું જોઇને ખુશ થઇ જશે. પોતે તો ઘણીવાર આવી કોઇ જગ્યાએ ખાવા પામ્યો હતો. બાપડી છોરી આજે રાજી થશે. કદાચ તો લાડવા જ હશે. ને ભેળા ગાંઠિયા પણ.. મોટીને તો એકાદ બે વાર ચાનસ મળી ગયો છે. પણ આ બિચારી વિમુડીએ તો કયારેય લાડવાનો સવાદ ચાખ્યો નથી. મનમાં ચાલતા આ વિચાર સાથે મેઘજીએ બંને છોકરીઓનો હાથ પકડી જલદી જલદી મંદિર તરફ પગ ઉપાડયા. કયાંક ખાવાનું પૂરું ન થઇ જાય તે ભયે તે થાકેલી..ભૂખી, તરસી દીકરીઓને લગભગ ઢસડતો હતો.

અને હોંશથી તેણે દીકરીનો મંદિરની પંગતમાં જમવા બેસાડી. વિમુ તો ફાટી આંખે થાળીમાં ટપોટપ પીરસાતી વસ્તુઓ જોઇ રહી હતી. આટલું બધું ખાવાનું ? તેણે અવિશ્વાસથી બાપુ સામે અને પછી બહેન સામે જોયું. બાપુ કંઇ બોલ્યા નહીં. હસીને માથુ ધૂણાવ્યું. દીકરીઓને જમતી જોઇ બાપને હૈયે ટાઢકનો શેરડો પડયો. કાશ ! પોતે આમ રોજ પેટભરીને દીકરીઓને ખવડાવી શકતો હોત તો ?

મેઘજીનું ધ્યાન ખાવા કરતાં તક મળે તો બે લાડુ થેલીમાં નાખવામાં હતું. તેની નજર આજુબાજુ ફરી રહી હતી. કોઇ જોતું તો નથીને ? વિમુએ ધરાઇને ખાધું. પેટની અગન શાંત થતાં તેનો ચહેરો હસી રહ્યો. પાણી પીવા માટે તે ઉભી થઇ. બાપુ સામે જોયું. બાપુએ સામે પાણી તરફ આંગળી ચીંધી. વિમુ દોડીને પાણી તરફ ગઇ. ખાસ્સી ગીર્દી હતી. ધક્કામુક્કીમાં રસ્તો કરતી તે આગળ ચાલી.

થોડીવારે મેઘજી અને તેની મોટી દીકરી હાશ કરીને ઉભા થયા.મેઘજીના થેલામાં ન વેચાયેલ રમકડાની સાથે ચાર લાડુ અને થોડા ગાંઠિયાનો ભાર પણ થઇ ગયો હતો. જલદી જલ્દી પત્નીને ખવડાવવાની હોંશ હતી. આ વિમુડીને પાણી પીતા આટલીવાર ? કયાં મરી ગઇ ? મોટી દીકરીને એક તરફ બેસાડી તેણે થોડીવાર આમતેમ આંટા માર્યા. દૂર એક શેઠાણી વિમુનો હાથ પકડી ઉભા હતાં. ને કશું પૂછતાં હતા. વિમુને તો બાપુ શબ્દ સિવાય બીજી કોઇ માહિતિ કયાં હતી તે આપે ?

એકાદ ક્ષણ વિમુ સામે જોઇ ભીની થયેલ આંખો જલદી જલદી લૂછી નાખી તે પાછો વળ્યો.

ઘેર પહોંચી તેણે ‘ વિમુ ખોવાઇ ગઇ ‘ નો ઠૂઠવો મૂકયો.

પણ ઉડાડી કયાં છે ?

રમેશ હતો તો ટીન એજ નો..14 કે 15 વરસનો. પણ તે નશીબદાર હતો. તેને ટીન એજના છોકરાઓ જેવી કોઇ સમશ્યા નહોતી. તેને તો ફકત એકમાત્ર સમશ્યા હતી..અને તે પોતાનું અને બીમાર મા અને બે નાના ભાઇ બેનનું પેટ ભરવાની. બાપ તો દારૂ પીને ઉપર પહોચી ગયો હતો. અને હવે જવાબદારી આવી હતી..રમેશ પર. આમ તો બાપ હતો ત્યારે યે બહુ ફરક નહોતો. મા કડિયાકામે જતી હતી. પણ હમણાં પંદર દિવસથી તે બીમાર હતી. તાવ ઉતરવાનું નામ નહોતો લેતો. અને ગરીબના ઘરમાં બચત થોડી જ હોય ? બેઠા બેઠા એક દિવસ પણ ખાઇ શકે તેવી બાદશાહી કયાં શકય હતી ?

છેલ્લા ઘણાં સમયથી તે રંગકામ શીખી ગયો હતો. તેના બાપે જ તેને તેના શેઠિયાને ત્યાં કામે જોતરી દીધો હતો. અને પોતે નિરાંતે દારૂના નશામાં ડૂબેલ રહેતો. અને એ નશામાં જ અંતે ઉપર પહોંચી ગયો. તેના જવાથી રમેશ અને તેની માને માનસિક શાંતિ થઇ ગઇ. હવે બેમાંથી કોઇને રોજ માર ખાવાની બીક ન રહી. હવે ફકત કમાવાની જ એક ચિંતા રહી.

આમ તો રમેશ મહેનતુ હતો. પણ આજે તેને કામે જવાનું જરાયે મન નહોતું થતું. કેમકે આજે ઉતરાણ હતી.આકાશ રંગબેરંગી પતંગોથી છવાઇ ગયુ હતું. અગાશી અને ધાબામાં જાણે પ્રાણ આવ્યો હતો. આબાલ વૃધ્ધ સૌના કિલકિલાટથી વાતાવરણ ગૂંજી રહ્યું હતું. ઉતરાણના દિવસનો લહાવો લૂંટવા બધા જાણે અધીર બનીને થનગની રહ્યા હતા. ચારેતરફ શોર મચી રહ્યો હતો.

રમેશને પણ પતંગ ઉડાડવાનું બહુ મન થઇ ગયુ. પોતે ગરીબ છે તેથી શું ઇચ્છા ન થાય ? ભલે વેચાતી લઇને નહીં પણ કોઇના કપાયેલ પતંગ લઇને પણ આજે એક વાર તો પોતે પતંગ ઉડાડે. તેના મનમાં પતંગના વિચાર માત્રથી રોમાંચ થઇ આવ્યો..હાથમાં દોરી લઇને પતંગ ઉંચે આકાશમાં ઉડતી હોય ત્યારે કેવી મજા આવતી હશે. એ કલ્પના કરી રહ્યો. બાપ જીવતો હતો ત્યારે તો આવું વિચારવાની પણ જાણે મનાઇ હતી. સતત બાપના ડરનો ઓછાયો તેના બાળમન પર સવાર રહેતો.પણ હવે તો તે સ્વતંત્ર હતો.

પણ…ના, એ તેનો ભ્રમ હતો. એવા તેના નશીબ કયાંથી ? આજે કામે ન જાય તો બીમાર મા કે નાના ભાઇ બેનને ખવડાવે શું ? કામે ન જાય તો શેઠ નામ જ કાઢી નાખે. અને આજે તો ઉતરાણનો ઓવરટાઇમ મળવાનો હતો. રમેશ અચાનક મોટો થઇ ગયો. મનમાંથી ’ખોટા’ વિચારો કાઢી તે જલ્દી જલ્દી કામે પહોચ્યો.. હા, જતી વખતે રસ્તામાં પડેલ કપાયેલ પતંગો જરૂર એકઠા કરીને લઇ જશે. અને નાના ભાઇ બહેનને આપશે. કદાચ તેઓએ તો દોર અને પતંગ વીણી પણ લીધા હશે. પણ પોતાને તો કામ કર્યા સિવાય કોઇ ઉપાય નથી જ.

અને રોજની જેમ માંચડા પર ચડી તે દીવાલને રંગી રહ્યો હતો. હાથેથી બ્રશ ફરતું હતું પણ આંખો તો ઉંચે આકાશમાં ઉડતા પતંગો પર હતી. મનોમન કદાચ માણી રહ્યો હતો. ત્યાં નીચેથી મુકાદમનો ઘાટો સંભળાયો, ‘ અલ્યા, શું ઝોડની જેમ ઉભો રહી ગયો છે ? પતંગ ભાળી નથી કોઇ ‘દિ ? કામ કર કામ…આજે આ કામ પુરૂ કરવાનું છે. ‘

રમેશને થયું..પતંગો ભાળી છે તો બહુ..પણ ઉડાડી છે કયાં કોઇ ‘દિ ?

શબ્દોને ગળામાં અંદર જ ઉતારી તેણે હાથ ઝડપથી હલાવ્યા.

( સ્ત્રીમાં પ્રકાશિત કોલમ.જીવનની ખાટી મીઠી..)

ઘેર કરે શું ?

સવિતાને આજે ઘેર જલ્દી જવું હતું. તેનો પુત્ર બીમાર હતો. તેથી જલ્દી જલ્દી કામ પતાવી તે શેઠાણી પાસે રજા માગવા ગઇ. પણ હજુ કંઇ કહે તે પહેલાં જ શેઠાણીએ તેને કહ્યુ,


સવિતા, મારે કલબમાં જવાનું મોડુ થાય છે. જરા ઉતાવળમાં છું. જો, આજે અંશને થોડુ તાવ જેવું લાગે છે. તું એને પોતા મૂકજે. અને તેની પાસે બેસજે. ડોકટરને કહી દીધું છે તે આવી ને જોઇ જશે. હું આવું નહીં ત્યાં સુધી તું અંશ પાસે જ રહેજે. અને આમે ય એ તારો હેવાયો છે. ચાલ, હું જાઉ છું.


અને સવિતા કંઇ કહે તે પહેલાં તો ગાડીની ચાવી લઇ તે બહાર નીકળી ગયા. હવે સવિતાને રોકાયા સિવાય છૂટકો કયાં હતો ? તેનો જીવ ઘેર હતો પણ તે અંશને પોતા મૂકવા બેઠી. અંશ માટે પણ તેને લાગણી હતી. પણ આજે પોતાનો અંશ ઘેર એકલો હતો ને તેને તેની માની જરૂર હતી. પણ શું થાય? ગરીબ માણસની બધી જરૂરિયાત પૂરી થોડી થતી હોય છે ?

શેઠાણીનો પુત્ર નાનપણથી તેના જ હાથમાં મોટો થયો હતો. તેથી સવિતાને આ બાળક માટે પણ ખૂબ માયા હતી જ. તે વહાલથી અંશને સાચવતી. શેઠાણીને તો આખો દિવસ મીટીંગમાં કે કલબમાં કે પાર્ટીઓમાં જવાનું રહેતું.નાનકડા દીકરા માટે તેની પાસે સમય કયાં હતો ? પૈસા અને સમય બંને આમે પણ સાથે કયારે હાજર હોય છે ? જોકે તેની પાસે તો સમય કે પૈસા કંઇ જ નહોતું. પણ એ પોતાની મજબૂરી હતી. ગરીબના છોકરા સામાન્ય રીતે કુદરતને ભરોસે જ ઉછરતા હોય છે ને ?

તે અંશને માથે હાથ ફેરવી પોતા મૂકતી ગઇ. આવા વહાલસોયા…ફૂલ જેવા છોકરાને આમ તાવમાં તરફડતો મૂકીને જતાં એક માનો જીવ કેમ ચાલે ? તેના મનમાં પ્રશ્ન થયો. પણ હવે તે આ મોટા લોકોની રીતભાતથી ટેવાઇ ગઇ હતી.


જોકે આજે તેના હાથ પોતા મૂકતા હતા. પણ જીવ તો ઘેર હતો. ત્યાં અંશે તેને વાર્તા કહેવાનું કહ્યું..અત્યારે તેને કોઇ વાર્તા સૂઝે તેમ નહોતી. પણ અંશે જીદ કરતાં તેણે વાર્તાની શરૂઆત કરી.


જો, તારા જેવડો જ પાંચ વરસનો એક છોકરો હતો. તેને પણ સ્કૂલે જવાનું બહું મન થતું. પણ તે જઇ શકતો નહીં.

કેમ, ન જઇ શકતો ? વાર્તા સાંભળતા શેઠાણીના પાંચ વરસના પુત્રે આશ્ર્વર્યથી પૂછયું, મન હોય તો સ્કૂલે કેમ ન જઇ શકાય તે તેને સમજમાં ન આવ્યું..

તે ગરીબ હતો. તેની પાસે ફી ભરવાના પૈસા નહોતા ને એટલે. સવિતાએ સમજાવ્યું.

પણ તો તેના પપ્પા બેંકમાંથી પૈસા કેમ લાવતા નહોતા ? મારા પપ્પા પાસે પૈસા ન હોય ત્યારે તે કેવા બેંકમાંથી લાવે છે.! બાળકે નિર્દોષતાથી કહ્યું.

અચાનક કંઇક યાદ આવતા તેણે સવિતાને પૂછ્યું, માસી, તમે કેમ મારી મમ્મીની જેમ કલબમાં નથી જતા ?

સવિતાને શું જવાબ આપવો તે સમજ ન પડી. તેથી તેણે વાર્તા આગળ વધારી.

એક દિવસ પેલા છોકરાને બહુ તાવ આવ્યો. તેની પાસે કોઇ નહોતું. તે ઘરમાં એકલો હતો. તેને ગમતું નહોતું.પણ….

હા, એની મમ્મી પણ મારી મમ્મીની જેમ કલબમાં ગઇ હશે. નહીં ? વચ્ચે જ અંશ બોલી પડયો. માસી, મને તો મમ્મી પાસે રહેવું બહુ ગમે. પણ બધી મમ્મીને કલબમાં કેમ જવું પડે ? માસી, તમે કેટલા સારા છો. કોઇ દિવસ કલબમાં નથી જતા. ને મને રોજ વાર્તા કહો છો. માસી, તમે ક્યારેય કલબમાં ન જતા હો.!

અને માસી, એ છોકરો સ્કૂલે નહોતો જતો તો આખો દિવસ એને કેવી મજા નહીં? હોમવર્ક નહીં કરવાનું, ટયુશનમાં નહીં જવાનું..હેં માસી, તો તો આખો દિવસ કોમ્પ્યુટર પર ગેઇમ રમતો હશે ને ?

ના, એને ઘેર કોમ્પ્યુટર નહોતું.

તો ટી.વી. પર કાર્ટૂન જોતો હશે આખો દિવસ . બરાબરને, માસી ?

ના, એને ઘેર ટી.વી. યે નહોતું.

અંશ આશ્ર્વર્યથી પૂછી રહ્યો, તો પછી એ ઘેર કરે શું ? આ બે સિવાય ઘેર એકલા એકલા શું કરાય એની ખબર ન હોવાથી તેણે પૂછયું.

સવિતા શું જવાબ આપે ? એ કહી ન શકી કે એની મા કામે જાય ત્યારે એ બળતણ માટે લાકડા વીણવા જાય. જેથી એની મા આવીને ચૂલો પેટાવી શકે.

ભાઇ માટે…

શિખાનું ધ્યાન કયારનું જાળી બહાર જતું હતું. પાંચ છ વરસની કોઇ છોકરી અને તેની સાથે ત્રણેક વરસનો લાગતો એક છોકરો કયારાના જાળીમાંથી ઘરની અંદર ડોકિયા કરતાં હતાં. શિખાની નજર પડે ને દોડી ને ભાગી જાય…ફરીથી થોડી વારમાં આવી ને ડોકિયા કરી જાય. આ સિલસિલો કયારનો ચાલુ હતો.


શિખાને ડર લાગ્યો નક્કી કોઇ ચોરીનો ઇરાદો લાગે છે. મા બાપે કે કોઇએ મોકલ્યા લાગે છે. આવડા છોકરાઓ પણ હવે તો કેવા ચાલાક હોય છે ! નિર્દોષ દેખાવો ડોળ કરીને…. તેણે ઉભી થઇ ને જાળી ખોલી…છોકરાઓને ધમકાવીને કાઢી મૂકયા. બંને છોકરાઓ ડરીને ભાગી ગયા.પણ બીજે દિવસે ફરી પાછો એ જ ક્રમ. છોકરા મધમાખીની જેમ જાળી આગળ મંડરાતા રહે.

હવે શિખાને બરાબર ગુસ્સો ચડયો. જાળી ખોલી તે બહાર આવી. અને છોકરીને જોશથી ધમકાવી. ‘ ચોરી કરવા આંટાફેરા કરો છો ? એક લગાવી દઇશ .હવે જો આ તરફ ફરકયા છે તો…….’

નાનો છોકરો તો ગભરાઇને બહેનની સોડમાં ઘૂસી ગયો. છોકરી પણ આરોપ સાંભળી મૂઢ બની ગઇ. પણ નાનો ભાઇ આમે ય ઠંડીથી ધ્રૂજતો હતો..અને હવે ગભરાઇ ગયો હતો તેને આશ્વાસન આપવા પોતાની ફાટેલ ઓઢણીથી ઢબૂરી હૂંફ આપી. તેની ચમકતી આંખો પાણી થી છલકાઇ ઉઠી. પરંતુ છતાં હિમત કરી ધીમેથી તેણે જવાબ આપ્યો,

‘ અમે ચોરી કરવા નહીં..પણ અમે તો આ જાળીમાંથી ટી.વી. દેખાય છે તે મારા આ ભાઇને ટી.વી. કેવું હોય તે બતાવવા હું આવું છું. તેને રંગીન ચિતર જોવા બહુ ગમે છે ને મા કામે જાય છે તે રડતો હોય છે ને અહીં આ જોઇને રડતો બંધ થઇ જાય છે એટલે…’ .
કહી આંખના પાણી લૂછી ધીમેથી રડતા ભાઇને ઓઢણીથી ઢાંકી, ફોસલાવતી કાંખમાં તેડી ખુલ્લા પગે તડકામાં ચાલવા લાગી.


શિખા સ્તબ્ધ..! તેની નજર અનાયાસે સોફા પર પલોંઠી મારી ટી.વી. જોતા જોતા ભાઇ સાથે કોઇ નાની વસ્તુ માટે ઝગડી રહેલ પોતાની પુત્રી પર પડી. !

( સ્ત્રીમાં પ્રકાશિત કોલમ )