આખરી પ્રશ્ન..

આખરી પ્રશ્ન..

 ઉર્વશી અને આલમ  બંગલાની બાલ્કનીમાં હીંચકા પર બેસીને જાણે સદીઓનો  થાક ઉતારતા હતાં. અંધકારને અજવાળવા મથતા બીજના ચન્દ્રની પાતળી કોરનો ઝગમગાટ  પતિ પત્નીની આંખમાં ડોકાઇ રહ્યો હતો. સામેના વૃક્ષ પર આખ્ખું યે આકાશ  ઉતરી આવ્યું હતું અને  થાકેલી પાંખો સંકોરીને એની  હૂંફાળી આગોશમાં લપાઇ ગયું હતું. ઉર્વશીને થયું.. પંખીઓને વિસ્મરણનું કેવું અણમોલ વરદાન મળ્યું છે. રોજ રાત્રે આંખો મીંચાય અને એક વર્તમાન પૂરો.. જયારે માણસને તો આખું યે જીવતર સ્મૃતિઓનો ભાર વેંઢારવાનો..!

જીવનની સાચી, ગહન  પીડા માનવીને  દિવ્ય પ્રસન્નતા તરફ  દોરી શકે છે..અંધકારમાંથી અજવાસ તરફ લઇ જાય છે એ અહેસાસ..એ સત્યનું દર્શન આજે પમાયું હતું.  સમયના મૌન અવકાશમાંથી  ધીમા શબ્દો સર્યા.    

‘ ઉરૂ, આજે આપણે  જીવનનો અર્થ પામ્યા હોઇએ  એવું લાગે છે ને ?

‘ હા..પણ કયા ભોગે ? ‘

આસમાનમાં દેખાતા કોઇ તારામાં પુત્રને જોવા મથી રહેલી એક માથી  બોલાઇ જવાયું. આલમ મૌન    

ઉર્વશીએ  હળવેથી પતિનો હાથ દાબ્યો. એ સ્પર્શમાં વરસોથી  ખોવાઇ ગયેલી  ઉષ્મા.. હૂંફ અનુભવાતા હતા.

માના ગર્ભ જેવા અંધકારમાં છ મહિના પહેલાના સમયની ગઠરી  ખૂલી હતી અને પતિ, પત્નીની બંધ પાંપણૉ સામે દીકરાની ડાયરીના પાનાઓ ફરી એકવાર ફરફરતા હતા.  

 

તારીખ 30 ડીસેમ્બર

                                                                                           એક સાદો સીધો પ્રશ્ન

 

કેવળ મારુ મન જાણે છે , મનને કેટલા માર પડયા છે

ઘા, ઘસરકા, કયાંક ઉઝરડા, અન્દર ને આરપાર પડયા છે..

 

સુરેશ દલાલની આ પંક્તિ શું મારા માટે જ લખાઇ હશે ? કે પછી મારા જેવી અનેક વ્યક્તિઓ માટે ? 

 

કોણ છું હું ?  શું  પરિચય આપું મારો ?  વીસમા વરસના પ્રવેશની આ પૂર્વસંધ્યાએ પણ મારી પાસે મારો સાચો પરિચય નથી…જીવનમાં એના જેવી કરૂણતા  બીજી કઇ હોઇ શકે ? મિત્રો મને નશીબદાર માને છે. શ્રીમંત માતા પિતાનો  એકનો  એક લાડલો  પુત્ર…એને વળી શું દુ:ખ હોઇ શકે ? પણ…

 

ચાર વરસની અબૂધ વયે મનમાં અનાયાસે જાગેલો  એક પ્રશ્ન આજે વરસો પછી પણ અનુત્તર જ રહ્યો છે. મનમાં સતત એક ઘૂટન, એક અજંપો છે..અને એ જ એક માત્ર સત્ય..

 

 એ અજંપાનો ઓથાર ન વેઠાય ત્યારે ડાયરીમાં શબ્દોરૂપે ઠલવાય છે. મારી ઉદાસ..એકલતાની ક્ષણોની સાથીદાર આ એક માત્ર ડાયરી. કાણાવાળી બાલદીની માફક હું  ખાલી થતો રહું છું અને ફરી ફરી ભરાતો  રહું છું. ખાલી શીશીમાં તડકો ભરવાની અર્થહીન રમત રમતો  રહું છું.   

 

લખતા લખતા એકાએક મારી નજર સામે ઉભરે  છે સ્મૃતિના કેન્વાસ પર કાયમી છાપ છોડી  ગયેલું  શૈશવનું એક દ્રશ્ય

ચાર વરસનો  નટખટ, ચંચળ  છોકરો   નાચતો, કૂદતો,  હસતો હસતો  સ્કૂલેથી આવીને માને  એક  સવાલ પૂછે છે.

મમ્મી, હું રહીમ છું કે રામ  ? મારું સાચું નામ શું છે ?  મારા ભાઇબંધ મને રોજ પૂછે છે કે  તારું સાચું નામ  રામ છે કે રહીમ ? બધા રોજ મારી મસ્તી કરે છે. કે તને તારા સાચા નામની પણ ખબર નથી. મમ્મી..જલદી બોલ મારું સાચું નામ કયું છે ?  ‘

એકી શ્વાસે હું  કેટલું બધું  બોલી ગયો હતો.  બીજે દિવસે સ્કૂલમાં ભાઇબંધોને   જવાબ આપવાનો હતો ને ?

 

પણ બીજે દિવસે ન ભાઇબંધોને જવાબ આપી શક્યો કે ન આજ સુધી મારી જાતને..

 મારા એ સીધા  સાદા  પ્રશ્નનો જવાબ મમ્મી માટે કેવો અઘરો  બની રહેશે  એની જાણ  ચાર વરસના  એક અબોધ શિશુને   કયાંથી હોય ?

હું તો મારી ધૂનમાં ….’ મમ્મી, જલદી કહે ને..’

બેટા, તું રામ  છે..મારો રામ. કહેતા  મમ્મી  કંઇક બબડતી હતી.

  ત્યાં જ અચાનક આવી ચડેલા પપ્પા આ  જવાબ સાંભળી ગયા. 

ના, બેટા, તારું સાચું નામ રહીમ છે. સ્કૂલમાં કોઇ પૂછે તો તારે રહીમ  જ કહેવાનું. 

હું સાચા ખોટાનો નિર્ણય ન કરી  શકયો. મેં  મમ્મી સામે જોયું.

‘ ના..ના..તારું નામ રામ છે.  માત્ર રામ …

અને  પપ્પાની આંખોમાં અંગારા….  

પછી તો પળવારમાં  શરું થયું  તમારું કુરુક્ષેત્ર..!

પપ્પાની એક થપ્પડ મમ્મીના ગાલ ઉપર. 

પપ્પાનું કદી ન જોયેલું  એ રૌદ્ર સ્વરૂપ અને મમ્મીની ધોધમાર વરસી રહેલી  આંખો હું  આજ સુધી નથી વિસરી શકયો. .!

 

મમ્મી રડતી રડતી પોતાના રૂમમાં ચાલી ગઇ હતી.

 

 પપ્પા ગુસ્સામાં ઘરની બહાર.. 

અને હું, ચાર વરસનો  છોકરો, ભયથી થરથર ધ્રૂજતો, હીબકાં ભરતો  એક ખૂણામાં ભરાઇને એકલો  અટૂલો  ઊભો  હતો.

 

કુરૂક્ષેત્રનું યુધ્ધ તો અઢાર દિવસમાં પૂરું થયેલું. પણ  તે દિવસે ઘરમાં મમ્મી, પપ્પા  વચ્ચે આ પ્રશ્નને લઇને શરૂ થયેલું  મહાભારત તો આજ સુધી અવિરત ચાલુ..

હું રામ કે રહીમ ?

એ પ્રશ્ન  આજે પણ મારી છાતીમાં ઢબૂરાઇને અકબંધ  પડયો છે.  

 

 

                                                                                      તારીખ વીસ જાન્યુઆરી

                                                                                      સમજદાર પુત્ર

આયખામાં આરો કે ઓવારો નહીં

મારી વેદનાનો  કોઇ કિનારો નહીં.

 હું કયાં અને શું ભૂલ કરું છું ? નાનો  હતો ત્યાં  સુધી  મને એ કદી સમજાયું નહીં.

 

પણ એટલી સમજ જરૂર પડી  કે મારે લીધે જ મમ્મી, પપ્પામાં ઝગડા  થાય છે.   મમ્મી, પપ્પાના  દરેક ઝગડાનું નિમિત મોટે ભાગે  હું અને માત્ર હું... એ ભાન જરૂર આવી હતી.

 

 બસ..  આ ભાનને લીધે  મારા પ્રશ્નો ઓછા થતાં ગયા. રામ અને રહીમ  વચ્ચે ભીંસાતું એક શિશુ અને પછી  એક કિશોર ભીતરની ભાવનાઓ  છૂપાવીને  બેવડું નહીં કદાચ ત્રેવડું જીવન  જીવતો થયો. સઘળી વેદના..વલોપાત ભીતરમાં સંગોપીને  મમ્મી, પપ્પા બંનેને કેમ ખુશ રાખવા ..એ માટે શું કરવું..એ ઉપાયો વિચારતો  રહ્યો.  શાંત દેખાતું જળ  ભીતરમાં સુનામીના  ઉછળતા  મોજા સંઘરીને  પડયું હતું એનો ખ્યાલ કોને આવે ? પુત્ર હવે ખોટા પ્રશ્નો પૂછતો નથી.. હેરાન કરતો નથી. બહું  સમજદાર બની ગયો છે  એવા મનગમતા  ભ્રમમાં રાચતા મમ્મી, પપ્પા   હરખાતા રહ્યા. પપ્પા બહારગામ ગયા હોય ત્યારે મમ્મી ઘણી વાર ઘરમાં સત્યનારાયણની કથા,  આરતી કરતી.  એ પ્રસાદનો શીરો ખાવો મને બહું ભાવતો. પણ પપ્પા આવે એ પહેલા બધું  સમેટી લેવાનું..અને પપ્પાની હાજરીમાં એવી કોઇ વાતનો ઉલ્લેખ ન થાય માટે સાવચેત રહેવાની મમ્મીની સૂચનાઓ..અને છતાં પપ્પાને કયારેક  કોઇ વાતની ખબર પડી જાય ત્યારે…. ?

હું રોજા રાખું કે નમાજ પઢું ત્યારે પપ્પાનો વહાલો દીકરો અને ગીતાજી વાંચુ કે માતાજીની આરતી ગાઉં ત્યારે મમ્મીનો દીકરો. નમાજ પઢતી વખતે મમ્મીનો ઉદાસ ચહેરો દેખાય અને ગીતા વાંચુ ત્યારે પપ્પાનો ક્રોધિત ચહેરો સામે તરવરે.

 

 

                                                                                                   તારીખ પાંચ માર્ચ 

                                                                                                   ટગ ઓફ વોર

જોશીએ ઝળહળતા જોઇ દીધા જોશ

તારી હથેળિયુમાં બેઠેલી આંખોમાં.

 પાણી લખ્યા છે પોશ પોશ;

 

કયાંક વાંચેલી પંક્તિ મનમાં રણઝણી રહી છે. મારો અજંપો કદીક શબ્દો બનીને ફરી કાગળમાં ઉતરતો  પણ બીજે દિવસે હું જ એ ફાડી નાખતો.

જે ઘરમાં કુરાન અને ભગવદગીતા વચ્ચે રોજ તણખા ઝરતા  હોય ત્યાં મન અજંપ જ રહેવાનું ને ?

દિવસે દિવસે હું વધારે  ને વધારે અંતર્મુખી અને એકાકી બનતો ગયો.

 

ત્યારે હું દસમા ધોરણમાં હતો. સ્કૂલમાં  રમતગમતનો વાર્ષિકોત્સવ  હતો. છેલ્લી ગેઇમ ટગ ઓફ વોરની ..રસ્સાખેંચની  હતી.

બંને તરફ જબરી રસાકસી હતી. એક ટીમ આ તરફ ખેંચતી હતી.

અને બીજી ટીમ બીજી તરફ.

કોઇ જલદીથી મચક આપતા નહોતા.

હું   પ્રેક્ષક બનીને એક તરફ ઉભો હતો. મનમાં એક વંટોળ..મારી જિંદગી  પણ એક રસ્સી જેવી જ નથી?

અને મારી નજર ખેંચાતી રસ્સી તરફ મંડાઇ રહી.

પૂરા જોશ સાથે બંને ટીમ  રસ્સીને પોતાની તરફ  ખેંચતા હતા.

મારું ધ્યાન કઇ ટીમ  જીતે છે તે જોવાને બદલે..રસ્સીનું શું થાય છે તે તરફ કેમ જતું હતું ?

રસ્સીની જગ્યાએ મને મારી જાત કેમ દેખાતી હતી ? અને બંને ટીમની જગ્યાએ મમ્મી…પપ્પા…

દોરડું બિચારું ખેંચાતું હતું. 

 બંને પક્ષ આનંદ માણતા હતા..! તેને પોતાની તરફ ખેંચવાનો.

બિચારી રસ્સી…  ગમે તે જીતે……એના નશીબમાં હતું ફકત ખેંચાવાનું .

ઘડીકમાં આ તરફ અને ઘડીકમાં પેલી તરફ..

શું આ જ તેની નિયતિ હતી ?

કદાચ મારી પણ…..

                                                                                              તારીખ 20 માર્ચ

                                                                                              ઝંખના ખીચડીની..

ભીતરમાં  ઝંઝાવાતો છો  અપાર 

બહાર ના મળે આછેરો કોઇ અણસાર

એક હતી ચકી..અને એક હતો ચકો. ચકી લાવી ચોખા દાણો..અને ચકો લાવ્યો મગનો દાણો.  પછી બની ખીચડી..

આ વાર્તા શૈશવમાં અનેકવાર  સાંભળી હતી.

જીવનમાં મને યે મગ અને ચોખા અલગ અલગ તો  ખૂબ મળ્યા..પરંતુ મને તો ઝંખના હતી ખીચડીની.. મગ ચોખાનું અલગપણું મારા અતિ ભાવુક મનને મંજૂર નહોતું..અને ખીચડી કદાચ મારા ભાગ્યમાં નથી.મારા ભાગ્યમાં તો છે ખીચડીનો  ઝૂરાપો…

ઓરડાના પંખા  ઉપર બેસીને  ચીં ચીં કરી રહેલી એક ચકલી પર મારી નજર સ્થિર થઇ હતી. 

 

આ ચકા, ચકીમાં હિંદુ, મુસ્લીમ જેવું કંઇ હોતું હશે ? કે તેની તો એક જ નાત અને એક જ જાત..નર અને નારી… તો માણસમાં એક જ જાત કેમ નહીં ? કોણે ઉભા કર્યા આ વાડાઓ ? કોઇ લેવાદેવા સિવાય એનો ભોગ મારે બનવાનું કેમ આવ્યું ? શા માટે એ મારી ભીતરમાં ઉઝરડાં કરતા  રહે છે ?

રોજ કોઇ નવો જખમ..ઘા અને ઘસરકા થતા રહે છે. જે બહારથી કોઇ જોઇ શકતું નથી પણ મારા અંતરને કોરી કોરીને ખોખલું કરતા રહે છે. 

હવે હું મોટૉ થઇ ગયો છું. કોલેજમાં આવી ગયો છું. પણ મારી ભીતર તો હજુ એજ શિશુ શ્વસે છે. તરફડે છે.. ન સમજાતી અનેક વાતો આજે સમજાય છે. પણ એ સમજ દુ:ખ, વેદના, પીડા સિવાય બીજું  કશું નથી આપી શકતી.

કાશ મમ્મી, પપ્પા સાચા અર્થમાં એક થઇ શકયા હોત !

કયારેક મમ્મી, પપ્પા  બંનેને ઝકઝોરી નાખવાનું મન થઇ આવે છે. તેમને હચમચાવીને પૂછવાનું મન થઇ આવે છે..

તમે બંને તમારો ધર્મ છોડી નહોતા શકવાના..પોતપોતાના  ધર્મ પ્રત્યે જો આટલી મમત હતી તો શા માટે જીવનભરના સાથી બન્યા ? શા માટે મને જન્મ આપ્યો ? શા માટે મને ફકત મુસ્લીમ કે ફકત હિન્દુ ન બનવા દીધો  ? તમારો  ધર્મ  મારી ઉપર શા માટે  થોપતા રહ્યા ?

 

શા માટે મને તમારા બંને વચ્ચે ત્રિશંકુની માફક લટકતો  રાખ્યો ? જે પ્રશ્નોના જવાબ તમે નહોતા આપી શકવાના તે પ્રશ્નો મારા મનમાં શા માટે જગાવ્યા ? રામ કે રહીમ  એ સમાધાન તમે જિંદગી આખી ન કરી શકયા..તેનો ઓથાર મારી પર શા માટે ?

કયા ગુનાની આ સજા મને મળી રહી છે ?

 

 પ્રાણમાં એક અજંપો સતત ઉમટયો રહ્યો.  મારો  કોઇ અલગ માળો કયારેય બની શકશે ખરો ? માળો બનાવવા જતાં ભૂલથી યે કોઇ બીજા રહીમનો જન્મ થાય તો ?  અને… ફરી એકવાર કોઇ શિશુ….  

અંદરથી જાણે કોઇ ચીખી ચીખીને મને પૂછી રહ્યું છે…કોણ છે તું ? રામ કે રહીમ ? 

એ જ  સદાના સાથી..સંગી..અનુત્તર પ્રશ્નો…!

 

                                                                                              તારીખ ચૌદ  નવેમ્બર  

                                                                                     વિભાજનની વ્યથા હજુ જીવંત ?

માણસો નહીં પડછાયાઓ લાગે,

પ્રતિબિંબો સાવ અજાણ્યા લાગે..

તારીખની સાથે વરસો પણ બદલાઇ રહ્યા છે. નથી બદલાઇ શકતો તો ફકત હું.. અને મારો અજંપો..

નાનપણમાં દાદાને ત્યાં જતો ત્યારે દાદા હમેશા ભારત,પાકિસ્તાનના ભાગલા સમયે હિંદુઓ વડે થયેલા  અત્યાચારની વ્યથા, કથાઓ.. પીડાની વાતો અચૂક કરે જ.

 

એક ઝનૂની હિંદુ ટોળાએ કઇ રીતે તેમની બહેન પર….!  કેટલી દારૂણ વ્યથામાંથી તેમને પસાર થવાનું આવ્યું હતું..કેવી હાલતમાં બધું છોડીને ભાગી છૂટવું પડયું હતું તે વાત કરતા તેમની આંખોમાં ભીનાશ તરવરી રહેતી. આજે પણ તેઓ મનથી કયારેય હિંદુઓને માફ નહોતા કરી શકયા. એ બધી વાતો વારંવાર સાંભળીને મોટા થયેલા  પપ્પા સમાનતાની વાતો બહાર જરૂર કરી શકતા હતા.ભણતરે તેમની ક્ષિતિજ થોડી વિસ્તારી હતી. બીજાના ધર્મ વિશે ખરાબ કે સારું કશું બોલતા નહીં. પણ મનથી પોતાનો ધર્મ જ શ્રેષ્ઠ છે એ કયારેય ભૂલાયું  નહીં.

 

પરંતુ વ્યથા, કથાની  એ જ ભીનાશ નાનાજીની વાતોમાં પણ કયાં નહોતી  જોઇ ? કઇ રીતે..મુસ્લીમોએ તેમના ઘર સળગાવેલા..કેટલી યાતનાઓ વેઠીને, બધી મિલક્ત છોડીને પહેરેલા  કપડે  ભાગી છૂટવું પડયું હતું.

આ  બધી વાતો અનેકવાર સાંભળી છે. કોને  દોષ આપું  ?

બંને પોતપોતાની રીતે સાચા હોવા છતાં બંને ખોટા છે..કયાંક ભૂલ કરે છે એમ કહેવાની ઇચ્છા થઇ આવે છે. ત્યારે એ સમયે સંજોગોને લીધે હજારો હિંદુઓ અને  મુસ્લીમોએ એકબીજાના અત્યાચારો સહન કર્યા હતા. પરંતુ એ બીજ આજ સુધી જીવંત રાખીને..તેને નવી પેઢીને વારસામાં આપતા રહેવાનો કોઇ અર્થ ખરો ?

આમાં મારા જેવી  કેટલી  નિર્દોષ વ્યક્તિઓ હોમાતી હશે ?  તેમનો કોઇ અંદાજ  કયારેય તેમને  આવી શક્તો હશે  ખરો ? વિભાજનની વ્યથાના મૂળ એટલા ઉંડા હશે ? કે પછી એને ફાલવા ફૂલવા માટે ખાતર પાણી બરાબર મળતાં રહ્યાં છે..એટલે વિસરયા વિસરાતા નથી.

કયારેક દાદાજી, નાનાજીને હચમચાવીને કહેવાનું મન થઇ આવે છે. પ્લીઝ..બંધ કરો હવે એ વાતો. ભૂંસી નાખો ઇતિહાસના એ લોહિયાળ પાનાઓને..કયારેક કોઇ હિન્દુને કોઇ મુસ્લીમે,  તો કયારેક કોઇ મુસ્લીમને કોઇ હિંદુએ મદદ પણ કરી હશે..બચાવ્યા પણ  હશે જ..એ વાતો યાદ કરો,  એ વાતો બધા પાસે કરતા રહો..એનો પ્રચાર..પ્રસાર કરતા રહો..  પણ.. કંઇ જ બોલી શકાતું નથી.  

 

પપ્પા..મમ્મીને એકબીજા માટે  પ્રેમ છતાં ધર્મ માટે  સમાધાન કરવા કોઇ તૈયાર નથી.

 

આજે હું…જેને એ બધા સાથે કોઇ સીધી નિસ્બત  નથી..છતાં એ વ્યથાના ફળ ભોગવી રહ્યો છું…બહારથી હસતો રહ્યો છું અને અંદરથી વેરાતો..વિખેરાતો  રહ્યો છું. 

 

 

                                                                                      તારીખ 30 જાન્યુઆરી

                                                                                           અલવિદા

હું શું  છું તે મને  યે કયાં સમજાય છે
ને બહુ કઠિન છે અન્યને સમજાવવું !

 

નોકરીને લીધે માતાપિતાથી દૂર આવ્યો. સારું કમાતો થયો. મારા  લગ્ન માટેના મમ્મી, પપ્પાના પ્રયત્નોને અવગણતો રહ્યો. પહેલા મન શાંત બને એ બહું જરૂરી હતું. હું હિન્દુ છું કે મુસ્લીમ એ નક્કી કરી લઉં પછી બીજો  કોઇ  નિર્ણય લઇ શકાય ને ? મારી સ્વની શોધ ચાલુ હતી ત્યાં….. પચીસ વરસની વયે કેન્સરનું આગમન..  

 આજ સુધી જે કદી કહી શકયો નથી એ બધી વાત આજે  જીવનના અંતિમ પડાવે લખીને  હૈયુ ઠાલવી રહ્યો છું. મારા જવાની પીડાની સાથે એક વધારાની પીડા પણ તમને આપી રહ્યો છું..પણ … આ પળે જે યોગ્ય લાગે છે એ કરું છું. મારી વિદાય તમને એક કરી શકે  એવી અપેક્ષા સાથે..  મારી  કોઇ ભૂલ થઇ હોય તો  ક્ષમા કરશો. અને  હા,  મારો એક આખરી પ્રશ્ન..

“ મમ્મી, પપ્પા  ઉપર જઇશ ત્યારે મને ત્યાં કૉણ મળશે ? રામ કે રહીમ ? અલ્લાહ  કે ઇશ્વર ? તમે બંનેએ મારા  માટે પોતપોતાના ભગવાનને પ્રાર્થના કરી જ હશે.પણ મને ડર લાગે છે.. કયાંક એવું તો નહીં બને કે ઇશ્વર વિચારે કે અલ્લાહ જશે ને અલ્લાહ ઇશ્વરનું વિચારે..અને તો..ઉપર જઇને  પણ હું એ બંને વચ્ચે ત્રિશંકુ  જ બની રહું  એવું તો નહીં થાય ને ? અલવિદા..

રામ..રહીમના  જે શ્રીકૃષ્ણ ?  સલામ આલેકુમ ..?  “

 પતિ પત્નીની બંધ આંખે આંસુના તોરણ ટિંગાઇ રહ્યાં

( જલારામ દીપમાં  વરસ 2013ની શ્રેષ્ઠ વાર્તા તરીકે પુરસ્કૃત  )