વિશ્વ પુસ્તક દિન નિમિત્તે… અરૂણાબહેન જાડેજાને સલામ સાથે

World Book Day

23rd of April is celebrated as a World Book Day. The date is also the anniversary of the birth and death of William Shakespeare. World Book Day is a celebration! It’s a celebration of authors, illustrators, books and (most importantly) it’s a celebration of reading. In fact, it’s the biggest celebration of its kind, designated by UNESCO (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization) as a worldwide celebration of books and reading, and marked in over 100 countries all over the world.

For this very special day, I would like to share collage of the bookmarks from last 9 years (From 2005 to 2013) as well as an Image of the bookmark of year 2014 that my grandma (Mrs. Aruna Jadeja) has made and shared with all the readers covering various subjects on a tiny card that is very useful for all the readers. What a creative way to share the joy and passion! ….

For the year 2014, there is a poem in the back of the bookmark written by a very special young boy – Dhananjay Jhala, my nephew and Mrs. Aruna Jadeja’s great grand son. The poem he wrote was for his great grandma for receiving National ‘Sahitya Academy Translation’ award. His meticulous choice of words and rhyming is magnificent.

Happy Book Day to all you readers out there. Let’s celebrate this special day for books, for reading and for learning!

Tejal Jani (Daughter of Mrs. Aruna Jadeja)

arunaben 2 arunaben

 

 

film review ..Green mile

ગ્રીન માઇલ..

 

કોઇ ના વાંચી શકે, પામી શકે

માનવી તો વણઉકેલ્યો વેદ છે ..

માનવરૂપી આ  વેદ ઉકેલવો કદી આસાન નથી હોતો. હમણાં ગ્રીન માઇલ પિકચર જોયું ત્યારે આ પંક્તિ ભીતરમાં રણઝણી રહી. ઇ.સ. 1999માં રજૂ થયેલી આ અમેરિકન  ફિલ્મ ચાર ઓસ્કાર એવોર્ડ માટે નોમીનેટ  થઇ હતી. કુલ અલગ અલગ  પંદર એવોર્ડ  આ ફિલ્મને મળ્યા હતા. માનવતાના  વસિયતનામા  તરીકે આ ફિલ્મને નવાજવામાં આવી છે. ફિલ્મ જોતા આ વાક્યની સત્યતાની પ્રતીતિ અચૂક થવાની. 

વોર્નર બ્રધર્સ નું આ પિકચર સ્ટીફન કીંગના  પુસ્તક “ ગ્રીન માઇલ “ પરથી  બનાવવામાં આવ્યું છે. એક જુદી જ ભાત અને અલગ પ્રકારની  સંવેદના લઇને આવતું આ ચિત્ર અંતરને ઉંડે સુધી સ્પર્શીને ખળભળાવી જાય છે. પિકચર પૂરું થયા પછી એની અસરમાંથી  જલ્દીથી મુકત થઇ  શકાતું નથી

આ ફિલ્મ જોવી એટલે જાણે એક અલગ દુનિયામાં પ્રવેશવું. અહીં કોઇ શોર્ટ કટ નથી અપનાવાયો. આખી ફિલ્મ એક ઉત્તમ કલાનો નમૂનો છે.  આખું પિકચર લૂઝિયાનાની એક જેલમાં ફિલ્માવાયું છે. ગ્રીન માઇલ આશા, વિશ્વાસ શ્રધ્ધા, મિત્રતા અને દૈવી શક્તિની આલબેલ પોકારે છે. ફિલ્મ જોતા જોતા કયારે હસી પડાય છે, કયારેક રડી પડાય છે, ગુસ્સો આવે છે..ડર લાગે છે. માનવતામાં શ્રધ્ધા જાગે છે. ત્રણ કલાકમાં એક પછી એક જુદી જુદી સંવેદનાના મોજા જાણે ઉછળતા રહે છે.

દરેકને એક દિવસ ગ્રીન માઇલના આ રસ્તે જવાનું છે. પરંતુ કદીક આ રસ્તો બહું લાંબો અનુભવાય છે. કદીક માણસને જીવતરનો યે થાક લાગે છે.

ગ્રીન માઇલ …મોત તરફ દોરી જતી અદ્ર્શ્ય રેખા છે. કોલ માઉંટનની લૂઝિયાનાની જેલનો ઇ બ્લોક જયાં ફકત ફાંસીની સજા પામેલા કેદીઓને જ રખાય છે એને ગ્રીન માઇલ એવું નામ અપાયું છે. મૃત્યુ જીવનનું એક અફર સત્ય છે. કમનસીબે અહીં એ તરફ જવાનો માર્ગ જુદો છે.

જહોન કોફે નામનો એક માણસ  બે બાળકી પર બળાત્કાર અને ખૂનના  આરોપસર ફાંસીની સજા પામેલો કેદી છે. જન્મે એ નીગ્રો છે. દેખાવે પડછંદ, કદાવર,ભયાનક  અને છતાં  આંખોમાં શિશુ જેવી નરી નિર્દોષતા એવી તો છલકાય કે આપણું મન તેને સહેલાઇથી અપરાધી માનવા તૈયાર નથી થતું. તેના વ્યક્તિત્વમાં કશુંક અલગ હોવાની છાપ પ્રેક્ષકોના મનમાં પહેલી જ દ્રષ્ટિએ ઉભી થાય છે. એ તેના મૌન અભિનયની કમાલ છે.

વોર્ડન, જેલર અને કેદી જહોન કોફે ત્રણે વચ્ચે  અલગ ભાત પાડતી  મૈત્રીનો એક નાતો બન્ધાય છે. એક અલગ કેમેસ્ટ્રી રચાય છે. ચમત્કાર ગમે ત્યારે , ગમે ત્યાં થઇ  શકે છે એ અદભૂત ચિત્રણને નકારવાનું કોઇ કારણ પ્રેક્ષકો પાસે રહેતું નથી. 

 ભીતરને વલોવી નાખતા  આ પિક્ચરની વાર્તા  કંઇક  આવી છે.

ફિલ્મની શરૂઆતમાં થોડા લોકો હાથમાં ગન લઇને દોડતા દેખાય છે. કોની પાછળ દોડે છે..કે શા માટે દોડે છે એનો રહસ્ય સ્ફોટ પાછળથી થાય છે. એ દ્રશ્ય પૂરું થતા  સામે આવે છે જેલના તોતીંગ  દરવાજા..

અને  પાછળથી શબ્દો પડઘાતા રહે  છે..

ડેડ મેન વોકીંગ ..ડેડ મેન વોકીંગ ..

કોઇ ભારેખમ પગલાના અવાજ સાથે  સંભળાતો આ સાદ પ્રેક્ષકોના મનમાં અનેક પ્રશ્નો જગાવતો રહે છે.  રહે છે. પિક્ચરમાં 1935ના સમયની  વાત છે. આખું પિક્ચર એક જ સેટ પર  જેલર, વોર્ડન અને કેદીઓની આસપાસ  ગૂંથાયેલું  છે. જેલ પણ કેવી ? જયાં કોઇ સામાન્ય   કેદીઓ નહીં પરંતુ ફકત ફાંસીની સજા પામેલા ખૂંખાર કેદીઓને રાખવામાં આવ્યા છે. જેને ઇ  બ્લોક તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

બળાત્કાર અને ખૂનના આરોપમાં રંગે હાથ પકડાઇને ફાંસીની સજા પામેલા જહોન કોફેને  આ ઇ બ્લોકમાં લાવવામાં આવે છે. જહોન કોફે આખા પિકચરમાં  બહું ઓછા શબ્દો બોલે છે પરંતુ તેનું આખું વ્યક્તિત્વ, તેનો ચહેરો, તેની આંખો જે બોલે છે. એને પ્રેક્ષકો પામી શકે છે.

આ ઇ બ્લોકમાં   પર્સી નામનો વોર્ડન છે જે ક્રૂરતા, પાશવતા આચરવામાં પાછો પડે તેમ નથી. ફાંસીની સજા પામેલા દરેક  કેદીને એ ડેડ મેન વોકીંગ કહીને જ લાવે છે દરેક ક્ષણે એ કેદીને ઠંડી ક્રૂરતાથી યાદ કરાવવા માગે છે કે તમે ખતમ થઇ ગયા છો.. મરી ગયા છો. કેદીઓને વિના કારણ  હેરાન કરવાનો,  મારવાનો એક પણ મોકો તે જવા દેતો નથી. મોત પહેલા કેદીને મારવામાં એ માહેર છે.  એના પ્રત્યે જાગતો પ્રેક્ષકોનો ધિક્કાર, આક્રોશ,રોષ  સાબિત કરે છે કે  માનવીની ભીતરમાં રહેલી પાશવી વૃતિને આબેહૂબ રજૂ કરવામાં એ પૂરો સફળ થયો છે.

જેલર પોલ , જે માનવીય  સંવેદનાથી સભર છે. તે હમેશા પર્સીને સમજાવવાનો પ્રયત્ન કરતા  કહેતો રહે  છે.

‘ ઇનફ પર્સી… આ લોકોને તેમના અંતિમ સમયે ઓછામાં ઓછી હેરાનગતિ થાય,  એ રીતે આપણે તેમની સાથે વર્તવું જોઇએ. હોસ્પીટલના આઇ સી યુ વોર્ડમાં કોઇ અંતિમ શ્વાસ લેતા દર્દીઓ સાથે જેવું વર્તન રખાય તેવું જ વર્તન દુનિયાને અલવિદા કહેતા  આ કેદીઓ તરફ રાખવું જોઇએ. તેમણે જે ભૂલો કરી છે તેમની સજા આપણે તેમને તેમનું જીવન છિનવીને આપીએ જ છીએ ને ? અત્યારે તેઓ જીવનના કપરા, વસમા સમયનો  સામનો કરી રહ્યા છે ત્યારે આપણી નૈતિક  ફરજ બની રહે છે તેમને શકય તેટલી ઓછી પીડા સાથે વિદાય આપવી. મોત પહેલા તેમને મારી નાખવાના નથી. ‘

પણ પર્સીને કયારેય આવા કોઇ શબ્દોની અસર થતી નથી.                

     જહોન કોફેમાં  ( અભિનેતા માઇકલ કલાર્ક )  કોઇ દૈવી શક્તિ છે. તે ગોડ ગીફ્ટેડ છે. કોઇનો રોગ..કોઇની પીડા તે લઇ શકે છે. તેને બચાવી શકે છે. આ શક્તિનો ઉપયોગ તે અન્યને મદદ કરવા માટે જ વાપરે છે  અને છતાં…

અહીં રહસ્યના તાણાવાણા એવી તો સરસ રીતે ગૂંથાયા છે. પ્રેક્ષકોની ઇંતેજારી સતર્ક બને છે..ખરેખર આ આરોપ સાચો હશે ?   પ્રેક્ષકના મનમાં આ પ્રશ્ન સતત ઘૂંટાતો રહે છે. જવાબ તો બહું છેલ્લે મળે છે. અને જે મળે છે તે પ્રેક્ષકને હતપ્રભ બનાવી રહે છે.

જેલર પોલને યુરીનરી ઇંફેક્શનની સખત પીડા હતી. એ દર્દ સહન નહોતો કરી શકતો. એકવાર જેલમાં અચાનક એ પીડા  ઉપડે છે. કેદી જહોન એ જુએ છે.

પોલનું કામ છે કહીને એ પોતાની કોટડીમાંથી જેલરને નજીક આવવા વિનંતી કરે છે. માનવતાવાદી જેલર સખત દુખાવો થતો હોવા છતાં કેદીને કંઇક કામ છે માનીને તેની પાસે જાય છે. જહોન  સળિયામાંથી  હાથ બહાર કાઢીને જેલરને સખત  રીતે પકડી લે છે.  છે.. કશુંક બબડે છે. અને જાણે   ચમત્કાર  થાય છે.  જેલરની બધી પીડા, દુખાવો ગાયબ થાય છે. આશ્વર્ય અને અહોભાવથી જેલર કેદી સામે જોઇ રહે છે.

જહોન ધીમેથી એટલું જ બોલે છે.. આઇ ટ્રાઇડ ટુ હેલ્પ યુ. અને તે  થાકીને લોથપોથ બનીને ઉંધો ફરીને સૂઇ જાય છે.

જહોનની બાજુની કોટડીમાં બીજા બે કેદી છે. એક  આધેડ ઉમરનો  ડેલ અને  બીજો બિલ નામનો એક બગડેલો નવયુવક. એ બંને પણ  ફાંસી સજા પામેલા કેદીઓ છે. ડેલ પાસે એક નાનકડો તેનો પાળેલો ઉન્દર છે જેને તે ખૂબ પ્રેમ કરે છે  ત તે ઉદરનું નામ તેણે મીસ્ટર  જીંગલ પાડયું હતું. અને તેને જાતજાતના ખેલ કરતા શીખવાડયું હતું. તેની આખરી ઇચ્છા હતી કે આ ઉન્દરને તેના મર્યા પછી કોઇ સારા સરકસમાં મોકલે જયાં બાળકો તેની રમત જોઇને ખુશ થઇ શકે. જેલર પોલે તેને પ્રોમીસ આપ્યું હતું કે તે તેની ઇચ્છા પૂરી કરશે. પણ ક્રૂર વોર્ડન પર્સી એક દિવસ તે ઉંદરને તેના બૂટ નીચે કચડી નાખે છે.ડેલનું છાતીફાટ કરૂણ રૂદન સાંભળીને બધા દોડી આવે છે.

બાજુની કોટડીમાંથી  જહોન તે ઉંદરને પોતાના હાથમાં આપવાનું કહે છે. ઉન્દર લોહી લુહાણ હતો. પરંતુ હજુ જીવતો હતો. જેલર પોલ જહોનના હાથમાં ઉન્દર મૂકે છે. અને ફરી એક ચમત્કાર થાય છે. ઉન્દર જીવતો થાય છે અને પહેલાની જેમ દોડીને ડેલ પાસે પહોંચી જાય છે. એને છાતી સરસો ચાંપતા ડેલ રડતા રડતા  હસી ઉઠે છે. દ્રશ્ય એટલું સરસ રીતે ફિલ્માવાયું છે કે ઉન્દર જીવતો થાય છે ત્યારે  જ પ્રેક્ષકોને પણ હાશકારો થાય છે.

હવે જેલર પોલને ખાત્રી  થાય છે કે આ કેદી જહોન પાસે કોઇ દૈવી  શક્તિ છે જેનો ઉપયોગ તે બીજાને મદદરૂપ થવા  માટે કરે છે.જયારે જહોન બીજાનો રોગ ચૂસી લે છે ત્યારે તેના મોઢામાં કોઇક પ્રકારનું ઝેર આવે છે જેને તે તુરત ધુમાડા રૂપે ફૂંકીને બહાર કાઢી દેતો હોય છે અને આ ક્રિયા પછી અતિશય થાકથી, “  આઇ એમ ટાયર્ડ…ડોગ ટાયર્ડ “  ફકત એટલા શબ્દો બોલીને  ઉન્ધો ફરીને સૂઇ જતો હોય છે.

સમય થતા ડેલને  ફાંસી આપવા માટે લઇ જવામાં આવે છે. પર્સીએ સામે ચાલીને  એ ફાંસી પોતે જ આપશે એવી માગણી કરેલી. પોલે એ  માટે મંજૂરી આપતી વખતે તેની પાસેથી પ્રોમીસ લીધું  હતું કે એ પછી તે આ નોકરી છોડીને બીજે ચાલ્યો જશે. નહીંતર તે પર્સીની ક્રૂરતાની બધી વાત બીજાને કહી દેશે.  પર્સીને શરત કબૂલ કરવી પડી હતી.. તેની ઠંડી ક્રૂરતાના  અનેક દ્રશ્યો  ફિલ્મમાં અવારનવાર જોવા મળતા રહે છે. કોઇ માનવી કેટલી હદે પાશવી આનંદ માણી શકે ઉદાહરણ એટલે પર્સી..

પર્સી ડેલને ફાંસી આપવા જાય છે ત્યારે તેની ક્રૂરતા પાશવતાની બધી સીમા ઓળંગી જાય છે. હવે તે માનવતાની બધી સીમા વળોટી ચૂકયો હતો. ડેલ જતા પહેલા ભીની આંખે ફરી એકવાર તેના ઉંદર મીસ્ટર જીંગલ માટે ભલામણ કરે છે. તેને ફકત તેને એજ ચિંતા છે. માનવીની કરૂણતા કહો કે વિચિત્રતા કહો કે જે માનવી કોઇ ગંભીર ગુના માટે ફાંસીની સજા પામ્યો છે તેનું દિલ એક નાનકડા પ્રાણી માટે કેવું કોમળ..મુલાયમ છે. તેણે કોઇ નાનો સૂનો અપરાધ નહીં જ કર્યો હોય..અને છતાં…. એક જ માનવીની અંદર શેતાન અને દેવ બંને વસતા હોય છે.

  1935ના એ જમાનામાં  ઇલેક્ટ્રીક ચેર પર કેદીને બેસાડીને કેવી રીતે ફાંસી આપતા તે આખી પ્રક્રિયા દેખાડાય છે. ડેલને મરતા પહેલા રિવાજ ખાતર તેને કશું કહેવું હોય તો તે કહેવા માટે કહે છે. ત્યારે ડેલ ફકત એટલું જ બોલે છે કે . કાશ તેણે એ ન કર્યું હોત તો..

પણ હવે કશું થઇ શકે એમ નથી. સમયને રીવર્સ ગીયર કયાં હોય છે ? ડેલનો પશ્વાતાપ તેની આંખોમાં સાફ છલકે છે. પણ જીવનમાં કેટલીક બાબતો માટે બહું મોડું થઇ ગયું હોય છે. પોઇન્ટ ઓફ નો રીટર્ન પરથી પાછા કેમ ફરી શકાય ?  ડેલના  ચહેરા પર કાળુ  કપડું બાન્ધવામાં આવે છે ત્યારે  પણ ફરીથી તેના જિંગલની ભલામણ કરે છે.પોલ આંખો વડે જ તેને આશ્વાસ્ન આપે છે. કે તે તેની સંભાળ લેશે.  ડેલને હાશકારો થાય છે ત્યાં  જ પર્સી ક્રૂર બનીને તેને કહે છે..

 એ બધી ખોટી વાતો  છે એ તો તું શાંત રહે માટે ખોટા પ્રોમીસ આપ્યા છે. એવું ક્શું થવાનું નથી.

અને… ડેલની આંખો ફાટી રહી જાય છે. પોલ અને બધા વોર્ડનના ચહેરા ગુસ્સાથી ધમધમી ઉઠે છે. પણ પર્સીને કોઇની પરવા નથી. કોઇના જીવનની આખરી ક્ષણે પણ તે તેને દુ:ખી કરતા, પીડા, આઘાત આપતા અચકાતો નતી. અધમતાની સીમા પાર કરી જાય છે.પણ અધમતાની પરાકાષ્ઠા   તો હજુ બાકી છે.

ફાંસી આપવા માટે ઇલેકટ્રીસીટી પસાર કરતા પહેલા કેદીના માથા પર ભીના સ્પોંજનો ટુકડો બાંધવાનો હોય છે જેથી કેદીના શરીરમાંથી  વિદ્યુત  પસાર થઇ શકે. એક ક્ષણમાં ખેલ ખતમ થાય જેથી કેદીને કોઇ પીડા ન  ભોગવવી પડે..અને આ બધું  જોવાની  ફરજ પર્સીની  છે. પર્સી જાણી જોઇને સ્પોંજનો ટુકડો ભીનો કરતો નથી ફકત ભીનુ કર્યાનો દેખાવ કરે છે જેથી મૃત્યુ સમયે  ડેલને શકય તેટલી વધુ પીડા  આપી શકાય.

જેલર કે વોર્ડનને કોઇને આ વાતની  જાણ નથી થતી. પણ  પ્રેક્ષકોના દિલના ધબકારા વધી જાય છે હવે  ?

કોરું સ્પોંજ ડેલને માથે મૂકાય છે. પર્સી ફાંસીનો ઓર્ડર આપે છે રોલ ઓન વન…રોલ ઓન ટુ..

અને કરંટ ચાલુ થાય છે  ડેલની ચીસો પડઘાઇ ઉઠે છે. ડેલ જીવતો સળગે છે. કોઇ કશું કરી નથી શકતું.  વીટનેસ તરીકે બેસેલા બધા ભયભીત બનીને  ભાગવા લાગે છે. એક સ્તબ્ધતા..

સળગતો ડેલ..એની હ્રદયદ્રાવક ચીસો.. પ્રેક્ષકોને સ્તબ્ધ.. એક અમાનુષી ક્રુત્યનો ઓથાર વાતાવરણમાં અને પ્રેક્ષકોના મનમાં પથરાઇ રહે છે. આપણે આખ્ખેઆખા થરથરી ઉઠીએ એવું કમકમાટી ભરેલું અને છતાં ભારોભાર સંવેદનાનો અહેસાસ કરાવતા આ દ્ર્શ્યમાં કોઇ ડાયલોગ નથી. અને કદાચ એથી જ આટલું અસરકારક બની શકયું છે.

  પર્સી જે પોતે આટલો ક્રૂર છે. જેણે આ અધમતા આચરી છે એ  પોતે આ  દ્રશ્ય જોઇ નથી શકતો. અને એથી જોવું ન પડે માટે એ ઉંધો ફરી જાય છે. જેલર અને વોર્ડનને જાણ થાય છે કે પર્સીએ જાણીજોઇને આ અધમ કામ કર્યું છે. આ અમાનુષતા જોઇ ગુસ્સા અને આઘાતથી વ્યાકુળ   બની ગયેલ જેલર પોલ પર્સીને ડેલ સામે લાવીને એને સળગતો જોવાની ફરજ પાડે છે.  ડેલ જીવતો શેકાઇ જાય છે. તેની ચીસાચીસથી કોટડીમાં પૂરાયેલ જહોન બધું સમજી જાય છે. ડેલ ફાંસીરૂમમાં જતા પહેલા પોતાનો ઉન્દર જહોનને સાચવવા આપી ગયો હોય છે. જે આ ચીસો સાંભળીને કશુંક  અજુગતુ બન્યાનું પામી જાય છે અને વ્યાકુળ બની જહોનના હાથમાંથી કૂદી જાય છે.  તેના  માલિક્ને શોધવા માટે..આખી ફિલ્મમાં ઉંદર એક મહત્વનું પાત્ર બની રહે છે. જે અંત સુધી દેખા દે છે.   

 બીજા એક જેલરની પત્નીને બ્રેઇન ટયુમર થયું હોય છે. બચવાની કોઇ આશા નથા રહી. જેલર ભાંગી પડે છે. પત્નીને ખૂબ પ્રેમ કરે છે. ત્યારે પોલને એક વિચાર આવે છે તેના બીજા બે સાથીને તે વાત કરે છે. અને કોઇને જાણ ન થાય તે રીતે જેલના નિયમની વિરુધ્ધ  જઇને જહોનને જેલની બહાર કાઢીને બોસની પત્ની પાસે લઇ જાય છે. કશું કહ્યા સિવાય પણ જહોન સમજી જાય છે કે તેણે કોઇની મદદ કરવાની છે. એક પણ શબ્દ બોલ્યા સિવાય જહોને ચહેરા અને આંખ વડે જે કામ લીધું છે તે કાબિલે દાદ છે. જહોન નિશબ્દ બની આગળ ચાલે છે.બધા જહોનની પાછળ ચૂપચાપ જાય છે. જહોન જેલરની પત્નીને જુએ છે.. પછી એક પણ શબ્દ બોલ્યા સિવાય  નીચો નમીને તેને હળવેથી, પરમ મૃદુતાથી ચુંબન કરે છે. તેના  રોગના વિષાણુ પોતે ચૂસી લે છે.   બધા વિસ્ફારિત નજરે જોઇ રહે છે.

અને ફરી સર્જાય છે ચમત્કાર.. જેલરની પત્ની સાજી થઇ જાય છે. તે તુરત ઉભી થાય છે. જહોનને ભેટે છે..તેના મોઢામાંથી ધીમા,મ્રુદુ શબ્દો સરે છે.

‘ તું મને સપનામાં  દેખાતો હતો. મને ખબર હતી કે તું આવશે..અને તું આવી ગયો.’

 આ શબ્દોમાં જે નજાકત ઠલવાઇ છે.  પ્રેમની જે પરાકાષ્ઠા ઠલવાઇ છે  તે એ દ્રશ્ય માટે શબ્દો વામણા સાબિત થાય.  તે પોતાના ગળામાંથી  ચેન કાઢીને જહોનને  વહાલથી પહેરાવે છે.  જહોન ના પાડે છે..પણ પ્લીઝ ..મારા માટે થઇને.. આ શબ્દો સાથે જહોન માથું નીચું નમાવે છે.

 જહોનને સખત ઉધરસ ચડે છે. પણ દર વખતની જેમ આ વખતે તે મોઢામાંથી રોગના  વિષાણુ  બહાર કાઢતો નથી. તેની હાલત જોઇ જેલર પોલ તેને થૂંકી નાખવા વિનંતી કરે છે. પણ આઇ એમ ઓલરાઇટ કહીને જહોન  તેમ કરતો નથી. પોલ તેને ફરીથી તેની કોટડીમાં લાવે છે.

આટલી અધમતા કર્યા બાદ પણ પર્સીને હજુ કોઇ પસ્તાવો નથી. પર્સી જહોનની કોઇ મજાક કરવા જાય છે. જહોનની સહનશક્તિની સીમા આવી જાય છે તે  કોટડીમાથી તેનો હાથ બહાર કાઢી નજીક ઉભેલા પર્સીને  ખેંચીને પક્ડે છે અને અત્યાર સુધી  પીડા સહન કરીને પણ પોતે મોઢામાં ભરી રાખેલા રોગના  પેલા વિષાણુ  જોશથી પર્સીના મોઢામાં ફૂંકે છે. પછી પર્સીને ધક્કો મારે છે. પર્સી પાગલ જેવો બની જાય છે. ત્યારે બાજુની કોટડીમાંથી બિલ પર્સી પર હસે છે. પાગલ જેવો બની ગયેલો પર્સી એક સેકન્ડમાં ગન કાઢી ધડાધડ ગોળીઓથી બિલને વીંધી નાખે છે. બિલ મરી જાય છે. એ જોઇ જહોનના ચહેરા પર રાહતના ભાવ છવાય  છે એ  જોઇ અચાનક પોલના મનમાં જાણે વીજળીનો ઝબકારો થાય છે અને તે ધીમેથી જહોનને પૂછે છે..

પેલી છોકરીઓ પર બિલે બળાત્કાર કરીને ખૂન કર્યું હતું. રાઇટ ? ‘

 જહોન સ્વીક્રતિમાં  માથું હલાવે છે. પોલ તેને પૂછે છે કેવી રીતે શું થયું હતું ? તો પછી તું કેવી  રીતે પકડાયો ?

જહોન પહેલી વાર મોઢું ખોલે છે..

‘ યુ સી યોર સેલ્ફ.. ‘ કહીને તે પોલનો હાથ પકડે છે. જહોનની  દૈવી શક્તિનો  પોલમાં સંચાર  થાય છે અને પોલને અતીતનું  આખું  દ્રશ્ય  દેખાય છે.

હકીકતે વિકૃત મગજના બિલે આ બંને નાનકડી છોકરીઓ પર બળાત્કાર કરેલો અને પછી તેનું ખૂન કરીને ભાગી છૂટયો હતો. બરાબર ત્યારે જહોન ત્યાં આવી ચડતા તેણે બંને છોકરીઓને લોહીવાળી જોઇ તેને પોતાની પાસે લઇને બચાવવાનો પ્રયાસ કરતો હતો. પણ તે જરાક મોડો પડયો હતો. તે કશું કરી શકે તે પહેલા છોકરીઓ મરી ગઇ હતી. અને  ત્યારે જ તે છોકરીના માતા પિતા પોલીસને લઇને શોધતા શોધતા ત્યાં આવ્યા હતા અને જહોનને ખૂની સમજીને પકડયો હતો. ફિલ્મની શરૂઆતના દ્રશ્યનું અહીં અનુસંધાન રચાય છે. પોલીસ ગુનેગારને શોધવા દોડતી હતી અને જહોનને ખૂની સમજીને પકડયો હતો.

આખું દ્ર્શ્ય નજરે જોતા પોલ પરસેવે રેબઝેબ બની ગયો. જહોન..દોસ્ત.

મિત્રતાનો હાથ લંબાવાય છે.  અને માત્ર બે મિત્રનો મૌન સંવાદ…એક પણ શબ્દ વિનાનો..

રોગના વિષાણુને લીધે  મર્સી અવાચક અને પાગલ બની જાય છે. તે પાગલ બની જાય છે અને તેને  મેંટલ હોસ્પીટલમાં  ભરતી કરાય છે. કરેલા કર્મના ફળ તો ભોગવવાના  જ ને ?

 હવે ખરી કસ્મકશ શરૂ થાય છે.  જહોન પોલ અને બીજા બંને ગાર્ડનો પરમ મિત્ર બની ગયો હતો. પણ તેઓ તેને બચાવી શકે તેમ નહોતા જ. બીજે દિવસે ફાંસી દેવાની હતી.પોલની પત્ની જહોન માટે તેની પ્રિય વાનગી બનાવતા  ભીની આંખે પતિને પૂછે છે ખરેખર કંઇ થઇ શકે  તેમ નથી ?

પોલ લાચારીથી નકારમાં  માથું હલાવે છે. એની એ મજબૂરી પ્રેક્ષકોને ખળભળાવી રહે છે. પતિની આંખના મજબૂરીના આંસુ જોઇ પત્ની પોલને આશ્વાસન આપતા કહે છે.

‘ તું જહોનને પૂછ કે હું તારા માટે શું કરી શકું ? વોટ યુ વોંટ મી ટુ ડુ..   

પોલ જહોન પાસે આવે છે. એની પત્નીએ પોતાને હાથે બનાવેલું  છેલ્લું ભોજન એને આપે છે. જહોન આભાર સાથે આનંદથી ખાય છે. પોલ પોતાની નોકરીનો વિચાર કર્યા સિવાય તે જહોનને  તેને ભાગી જવા સમજાવે છે. એક નિર્દોષ મિત્રને તે કેવી રીતે પોતાના હાથે ફાંસી આપે ?

 જહોન ભાગી જવાની  ના પાડે છે.. શા માટે ?

 પોલની નોકરી ન જાય માટે. તે કહે છે શા માટે આ દોડાદોડી  ?  

જહોન, હું ઉપર જઇશ ત્યારે ઇશ્વરને શો જવાબ આપીશ ? કે મારી નોકરી બચાવવા માટે..મારી નોકરી માટે ?

ફોર માય જોબ ? પોલના આ શબ્દોમાં કેવી યે પીડા વણાયેલી છે એ નજરે જોઇએ ત્યારે જ સમજાય. એક મિત્રને , સાચા માણસને પોતે બચાવી નથી શકતો. એની પીડા એના ચહેરા પર અળપાઇ રહે છે.  

જહોન કેફે તેને સાંત્વના આપતા કહે છે.

‘ તું ઇશ્વરને કહેજે..તેં મારી પર કરૂણા કરી છે. મને આ દુનિયામાંથી મુક્તિ આપીને.. વિશ્વમાં માનવ માનવ વચ્ચેના  આ વેરઝેર, આટલી પીડા મારાથી સહન નથી થતી. કાચની કરચની જેમ એ મારી ભીતર  ખૂંચ્યા  કરે છે. પાણીમાભીંજાતીચકલીનીજેમહુંએકાકીપણું  અનુભવુંછું. લોકોનીભીતરના  એકબીજાપ્રત્યેનાકદરૂપપણાથીહુંથાકીગયોછું. દુનિયાનાદુખોજોઇનેથાકીગયોછું. દોસ્ત,  મારે મુક્તિ જોઇએ છે ‘   

પોલ આગ્રહ કરે છે કે મારા માટે પણ કંઇક કહે, હું શું કરી શકું  તારે માટે ?

એના સંતોષ માટે જહોન કહે છે. મેં કદી ફલીકર શો નથી જોયો.મારે એકવાર એ જોવો છે.

જહોનની ઇચ્છા પૂરી થાય છે.

બીજે દિવસે સવારે જહોનને ફાંસી અપાય છે. પોલ અને  વોર્ડનની સાથે પ્રેક્ષકોની આંખો છલકાય છે. ફાંસીએ લઇ જતા પહેલાં પોલ જહોનના ગળામાંથી મેડમે આપેલો ચેન માગે છે. ઇલેક્ટ્રીક કરંટ અપાતી વખતે મેટલની કોઇ વસ્તુ ન હોવી જોઇએ. કેવી આકરી ફરજ.. !

જહોન, હું તને પછી આપી દઇશ.

જહોનના ચહેરા પર  મૌન સ્મિત રેલાય છે અને પોલની  આંખો ભીની..પછીનો અર્થ અહીં છે  જહોનના  મોત પછી..

જહોનને અપાતી  ફાંસીનું દ્રશ્ય સ્ક્રીન પર ..અને ફાંસીનો ઓર્ડર પોલને આપવો પડે છે. આવે સમયે ગળામાંથી  શબ્દો નીકળવા કેટલા અઘરા બની રહે એ સહેજે સમજી શકાય છે. કયાંય કોઇ શબ્દો નહીં.. કોઇ વેવલાવેડા..લાગણીનો કોઇ દેખાડો કે દંભ નહીં ચૂપચાપ ફાંસી આપવાની એક પછી એક ક્રિયા થતી રહે. અને છતાં આખા દ્રશ્યમાં જે સંવેદના છલકી છે એ જોવાનો અહેસાસ ચૂકવા જેવો હરગિઝ નથી. વગર બોલ્યે ચહેરો, આંખ કેટલું  બધું કહી શકે છે.

ફાંસી અપાયા બાદ જહોનના  મૃતદેહના ગળામાં પોલ  પેલો ચેન કેવી યે નાજુકાઇથી પહેરાવે છે.  એક પણ શબ્દ વિના એ દ્રશ્ય એવું તો સરસ ફિલ્માવાયું છે.

પિક્ચરમાં અનેક દ્રશ્યો એવા તો સરસ રીતે ઝિલાયા છે કે દિગ્દર્શક ફ્રેંક ડરબ્ંટ્ને સલામ કર્યા સિવાય ન રહી શકાય.  એક પણ ક્ષણ કયાંય  નકામી વેડફાઇ નથી. કે એક પણ  શબ્દ અર્થહીન નથી. આખું પિક્ચર અતિ સંવેદનશીલ  છે છતાં પણ લાગણીનો, ભાવુકતાનો એક પણ એવો શબ્દ ઉચ્ચારાયો નથી. એ જ એની ખૂબી બની રહે છે.   

ફિલ્મના અંતમાં વૃધ્ધ બનેલો જેલર પેલા ડેલના ઉંદરને પ્રેમથી  ખવડાવતો નજરે ચડે છે.અહીં પણ કોઇ શબ્દોનો આશરો નથી લેવાયો.

 ફિલ્મ પૂરી થયા બાદ અનેક પ્રશ્નો સહ્ર્દયી  પ્રેક્ષકોના મનમાં ખળભળતા રહે છે.  જેલર અને કેદી વચ્ચે નેહનો જે નાતો બંધાયો છે એ પ્રેક્ષકોને જકડી રાખે છે.

દુનિયામાં  સારા અને નરસા બંને પ્રકારના માણસો  વસે છે.  અહીં  પ્રેમ છે, નફરત છે. કરૂણા છે, દયા છે , ક્રોધ છે. ખુશી છે, ઉદાસી છે. માનવીની અંદરનો શેતાન પણ અહીં છે અને માનવીની અંદર વસેલો દેવ પણ અહીં જ છે. અને બધાની ઉપર છે અણિશુધ્ધ માનવતા.. લાગણીના કોઇ વેવલાવેડા નહીં પરંતુ દિલની સાચી સંવેદનાઓ અહીં છલકે છે અને તે પણ બહું ઓછા શબ્દોમાં.. અહી ફેન્ટસી છે. પણ એ ફેંટસી વડે માનવીની ભીતરનો ઝળાહળા પ્રકાશ દેખાડવાનો સ્તુત્ય પ્રયાસ થયો છે. જેલરે અનેક જાતના મોત અહીં જોયા છે. તેણે ફકત પોતાની ફરજ બજાવવાની છે. બીજાનું જીવન છિનવી લેવાની ફરજ.. એ ફરજ સહેલી નથી અને છતાં દરેક સંવેદનાને કોરાણે મૂકી તેણે તેનું કામ કરવાનું છે. વ્યક્તિ નિર્દોષ છે કે દોશિત તે જોવાનું તેનું કામ નથી. અને જયારે તેને જાણ થાય એ જેને તે ફાંસી આપી રહ્યો છે તે વ્યક્તિ સાવ જ નિર્દોષ છે ત્યારે તેની  કેવી મજબૂરી હોય છે. સાક્ષીભાવે તેણે તેનું આ ક્રૂર  કામ કરવાનું છે.

અંતરે આંસુના નીરના કૈ ઝરા,

તે છતાં મૌન છે કેટલા  ક્રન્દનો

દોસ્તો, એકવાર આ ફિલ્મ જોવાનો લહાવો ચૂકવા જેવો હરગિઝ નથી. ફિલ્મમાં બીજા પણ અનેક દ્રશ્યો માણવા જેવા છે પણ એ માટે તો આખી ફિલ્મ જોવી રહી.  પૂરા ત્રણ કલાકની હોવા છતાં એ લાંબી નહીં લાગે એની ખાત્રી.. ફિલ્મજોયાબાદસંવેદનશીલમાણસપોતાની  ભીતર  ઝાંકવામાટેજાણેમજબૂરબનેછે. 90નાદાયકાની     એક ઉત્તમ  ફિલ્મછેએમાં કોઇ શંકા નથી.

આખરે એક દિવસ તો આપણે સૌએ ગ્રીન માઇલના રસ્તેથી પસાર થવાનું જ છે ને ? કયારે ? કયાં ? કેવી રીતે ? એ ખબર નથી.

 

( published in ” parab ” april 2014 )

 

 

ચપટી ઉજાસ..130

કડવી દવા..

હમણાં સ્કૂલેથી આવીને હું રોજ માસીને ઘેર પહોંચી જાઉં છું. તેમની નાનકડી આન્યાને રમાડવા માટે.. ફૈબા અને માસીએ નાની બેબીનું નામ “ આન્યા “ પાડયું છે. મને આન્યા બહું ગમી ગઇ છે. હું તો હવે કેવડી મોટી થઇ ગઇ છું. પૂરા ચાર વરસની. હું તો આન્યાના નાનકડા હાથ, નાનકડી આંગળીઓ જોતી રહું છું. માસીને કહું છું, ’ માસી, આન્યાને જલદી જલદી મોટી કરી દો..એટલે હું એને મારી સ્કૂલે લઇ જઇશ તેની સાથે રમીશ.

તું આન્યાનું ધ્યાન રાખીશ ને ?

હા..માસી..મેં તુરત માથું હલાવ્યું. માસી હું પણ આન્યાનું ધ્યાન રાખીશ.. જયને પણ આન્યા બહું ગમે છે. એટલે એ પણ બોલ્યો..કોપીકેટ… .

આન્યાને માસી ઘોડિયામાં સૂવડાવે છે. હું ને જય વારાફરથી એને હીંચકાવીએ છીએ.. એની પાસે મોટેમોટેથી ગીતો, પોએમ્સ ગાઇએ છીએ.. આન્યા ટગર ટગર અમારી સામે જોતી હોય છે. કયારેક હસતી પણ હોય છે. એ હસે એટલે હું ને જય તાળી પાડી ઉઠીએ.. જોકે આન્યાને સૂવાનું વધારે ગમે છે એવું મને લાગ્યું. કેમકે એ દિવસના પણ બહું સૂતી રહે છે. હું કે જય કંઇ દિવસે નથી સૂતા.. ખાલી રાત્રે જ સૂઇએ છીએ.. કયારેક મમ્મી કે દાદીમા બપોરે સૂવાનું કહે છે.. પણ અમને સૂવાનું ગમતું નથી.. રમવાનું વધારે ગમે છે.

આન્યાના નાનીમા પણ આન્યાનું ધ્યાન રાખે છે. આન્યાના મોઢામાં એકે ય દાંત નથી..સાવ બોખી.. એ બ્રશ પણ નથી કરતી. આન્યા કંઇ ખાતી નથી. બસ ખાલી દૂધ પીવે છે.
માસીના ફળિયામાં ઘણાં ઝાડ છે. ફૈબાએ મને એ બધા ઝાડના નામ પણ શીખડાવ્યા છે. એક લીમડો છે.. એક ગુલમહોર છે.. હમણાં એની ઉપર રેડ રેડ ફૂલ આવ્યા છે. હું ને જય કયારેક એ ફૂલ ખાતા પણ હોઇએ છીએ.. અમને બંનેને બહું ભાવે છે. એક વાઇટ ફલાવર..સાવ ટચુકડા..એનું નામ જૂઇ છે.. ફૈબા કહે, જૂઇનું ફૂલ જેમ સુગંધવાળું હોય છે.ને એમ મારી જૂઇ પણ સુગંધિત થશે..એટલે તો તારું નામ જૂઇ પાડયું છે. એટલે જૂઇનું ફૂલ મને બહું ગમે છે. એ તો મારું ફૂલ કહેવાય ને ? હું એ ફૂલ હાથમાં રાખીને ઘણીવાર સૂંઘતી રહું છું. નાક પાસે રાખીને ઉંડા ઉંડા શ્વાસ લેતા મને ફૈબાએ શીખડાવ્યું છે. એ સુગંધ મને બહું સરસ લાગે છે. મારું જોઇને જય પણ ફૂલ સૂંઘે છે. આજે એણે એક ફૂલ લઇને આન્યાના નાક પાસે રાખ્યું..
આન્યા..જો કેવી સુગંધ છે..એને સૂંઘ તો ખરી..

ત્યાં આન્યાના નાનીમા આવ્યા, જયે આન્યાના નાક પાસે ફૂલ રાખ્યું હતું..એ તેમણે જલદી ઉપાડી લીધું.

‘જય, આન્યા હજુ નાની છે..એની પાસે ફૂલ કે કંઇ ન રખાય.. એને બહું અડાય પણ નહીં..એને લાગી જાય તો ? તને ગમે આન્યાને લાગી જાય તો ? ‘ જયે ના પાડી.
તો બસ..આન્યાને બહું અડયા સિવાય જ રમાડવાની.

પણ અડકયા સિવાય કેમ રમાડાય ? અમે બંને આન્યાને એના રમકડા બતાવીએ છીએ.. એ કંઇ હજુ પકડી શકતી નથી. ખાલી જોતી રહે છે.

આજે હું ને જય એને રમાડવા આવ્યા ત્યારે એ બહું રડતી હતી. કેમેય ચૂપ નહોતી થતી. જયને મજા ન આવી. હું એની પાસે કેવા ઘૂઘરા વગાડતી હતી. તાળીઓ પાડતી હતી..પણ તોયે આન્યા જોતી નહોતી કે ચૂપ નહોતી થતી. માસી એને તેડીને ફરતા હતા. પણ એનું રડવાનું બંધ નહોતું થતું.
જયે માસીને કહ્યું,

‘ માસી એને પાછી તમારા પેટમાં મૂકી દો ને.. કેવી રડે છે. !

માસી હસી પડયા..

‘ મેં કહ્યું, જય, એમ કંઇ પાછી પેટમાં ન મૂકાય. એ તો હોસ્પીટલમાં ડોકટર પાસે જઇએ તો એને જ મૂકતા આવડે..કાઢતા પણ એને જ આવડતી હતીને..માસી આન્યાને પેટમાંથી બહાર કઢાવવા માટે હોસ્પીટલમાં જ ગયા હતા ને ? ‘
મેં જયને સમજાવ્યું.

મને તો કેટલી બધી ખબર પડે છે..હું તો મોટી થઇ ગઇ છું ને..જયને બિચારાને કંઇ ખબર નથી પડતી.

જય કહે,
‘ માસી, આપણે હોસ્પીટલમાં જઇને આન્યાને પાછી પેટમાં મૂકાવી દઇએ..જુઓને કેવી રડે છે.ચૂપ જ નથી થતી. ડાહી થઇ જશે એટલે પાછી કઢાવી લેશું.’

માસી તો હસી પડયા.
‘ જય, એમ પાછી પેટમાં ન મૂકાય. આન્યાને છે ને પેટમાં દુખતું હશે ..એટલે એ રડતી હશે.. એને હજુ તારી જેમ બોલતા નથી આવડતું ને ? એટલે એ રડીને આપણને કહે છે.

ઓહ..આન્યાને બિચારીને પેટમાં દુખતું હશે ? બિચારી બોલી પણ નથી શકતી.મને તો પેટમાં દુખે એટલે હું તુરત મમ્મીને કહું.. મમ્મી કંઇક કડવી ફાકી આપે એ પણ હું ખાઇ જાઉં..

‘ જૂઇ તો ગમે તેવી કડવી દવા પણ પી લે… જયારે જય તો દવાનો સાવ ચોર છે..’ એમ ઘરમાં બધા કહે છે.
ફૈબા તો કયારેક એવું પણ બોલે..

‘ જૂઇ છોકરી છે ને ? ભવિષ્યમાં કડવા ઘૂંટવા ગળવાના તો એને ભાગે જ આવવાના ને ? એટલે અત્યારથી કડવી દવા પણ ચૂપચાપ પી લે છે.’ આનો શું અર્થ થતો હશે ?

જિયા… તુમ જિયો હજારોં સાલ..

તુમ જિયો હજારો સાલ ....

વરસોથી સાંભળતી આવી હતી..લખતી આવી હતી..કે મૂડી કરતાં વ્યાજ વધારે વહાલું લાગતું હોય છે.
પણ એ વાકય લખવા ખાતર જ કદાચ લખાતું હતું.. એને કદી પામી નહોતું શકાયું..
પણ..હવે આ વાકય પૂરા અહેસાસ સાથે લખી રહી છું.. ગયા વરસે..આજ દિવસે નાનકડી જિયાના આગમને આ વાકયની યથાર્થતાની મીઠી અનુભૂતિ કરાવી… ઊર્મિતંત્રમાં એક મન્જુલ રણકાર..
આજે એ નાનકડી પરી એક વરસની થઇ ચૂકી છે. એના પહેલા જન્મદિવસની વધાઇ આપવા માટે મારી પાસે કોઇ શબ્દો નથી.. કોઇ પણ શબ્દ અધૂરો લાગે છે.ભીતરની સંવેદનાને વ્યક્ત કરવા આજે શબ્દોનો પનો જાણે ટૂંકો પડી ગયો છે.
કાલ સુધી દીકરીને જન્મદિનની શુભેચ્છા પાઠવતી હતી..આજે જાણે દીકરી પાછળ રહી ગઇ છે..અને એની નાનકડી ઢીંગલીએ એનું સ્થાન લઇ લીધું છે. આ એક વરસમાં . દીકરીએ ઘણીવાર મીઠી ફરિયાદ કરી છે. મમ્મી, તું હવે મારું તો કંઇ પૂછતી જ નથી. ખાલી જિયા અને જિયાની વાત જ કરે છે..અને પૂછે છે ! બેટા, તારી આ ફરિયાદમાં પૂરું તથ્ય છે. હવે આપણી વાતોનું કેન્દ્ર જિયા અને માત્ર જિયા બની ચૂકી છે.

આજે તેના જન્મદિને ખૂબ ખૂબ વધાઇ.અંતરના આશીર્વાદ… અઢળક અઢળક .મબલખ ..મબલખ શુભેચ્છાઓ.. બસ….આજે આટલું જ..
.

મારા રવીન્દ્રનાથ..16

’રતનકુઠિ’ અને બીજા આવાસ

મેં કહ્યું ‘અમે ઊપડ્યાં’; અમે એટલે અમારો કાફલો : મારી સાથે મક્ષીરાણી ઉપરાંત નાનકડી (પણ હવે નાની નહીં એવી) દીકરી, અને એનાથીયે નાનેરી બાળકી, ને તેની સંભાળ રાખનારી એક છોકરી. આ કન્યા તો અમારી પણ સારસંભાળ રાખતી. અમારી છત્રીઓ કોઇ મુસાફર ઉઠાવી ન જાય તેની ચિંતા એ કર્યા કરતી, પાછા ફરતી વેળા અમારી ચીજવસ્તુઓ ગણીવીણીને ભેગી કરવાની એની ચીકાશભરી કાળજી મને અકળાવતી. સાહિત્યકાર અને તર્કચતુર મિત્ર જ્યોતિર્મય રાય પણ પ્રવાસમાં જોડાયા હતા. વાતકળા જેમની ઉપર રીઝી છે એવા એ સાથીએ અમારી એક પણ મિનિટ પર મૌન કે કંટાળાને સવાર થવા ન દીધાં. અમે સવારની ગાડી પકડેલી, પણ બોલપુર પહોંચતાં તો ગરમી ઊતરી આવી હતી. ગાડી બહાર નંદબાબુનાં દૃષ્યચિત્રણો જાણે અમારી આંખ સામેથી પસાર થતાં રહ્યાં.

બોલપુર ઊતર્યાં ત્યારે મધબપોરનો સૂરજ તપતો હતો. શાન્તિનિકેતનના અતિથિગૃહ-મૅનેજર અમને લેવા આવેલા. સ્ટેશન પર ટૅક્સી ન મળે. થોડી મોટરગાડીઓ પડેલી, પણ બધી બગડેલી. વીસ મિનિટની તપશ્ચર્યા પછી એક ખખડધજ ગાડી આવી. અમે એમાં ગોઠવાયાં. જ્યોતિર્મયબાબુએ અમને એક ગાડીની વાત કરેલી જેના હૉર્ન સિવાયના બધા ભાગ અવાજ કરતા હતા. આ ગાડી જરાક જુદી હતી : આનું હૉર્ન પણ ભૂંક્યા કરતું હતું. ગાડી શાન્તિનિકેતનમાં ‘રતનકુઠિ’ની સામે જઇ ઊભી રહી. સુધાકરબાબુનો હસતો ચહેરો અમને આવકાર ધરતો હતો. ‘શ્યામલી’ની સ્થિતિ ઠીકઠાક નહોતી તેથી અમને આ આધુનિક સુવિધાભર્યા અતિથિઘરમાં ઉતાર્યાં હતાં. એક મોટા ખંડમાં અમારો પરિવાર ગોઠવાયો, અમારા સાથી જ્યોતિર્મયબાબુને બાજુનો નાનો ખંડ મળ્યો. મનોહારી રચનાવાળા એ રૂમમાં અમે ભાગ્યે જ રહેતા; ઘણોખરો સમય ખુલ્લા વરંડામાં ગાળતા. ‘રતનકુઠિ’ના દક્ષિણમુખે ખુલ્લાં મેદાન હતાં. બીજી બે બાજુ પીળી પૃથ્વી પથરાયેલી જેના ખોવાઇ -વહેળાઓમાં વહેતી ઉષ્ણ જળસેરો મારગ કોરતી હતી. સુદૂરે તાલ વૃક્ષોનું ઝુંડ ઝૂલતું હતું. ઓતરાદો સીમાડો ઢાંકતાં હરિયાળાં તરુઓ પહાડોની યાદ આપતાં હતાં. એ ભૂલી પડેલી વૃક્ષ-વિજોગણ ભોમકા ઉપર સૂરજના આકરા તાપ ત્રાટકતા. વેરાનોની વેદના જાણે વર્ષાગાન ગાઇને આરઝૂ પોકારતી હતી : ‘આવો, વર્ષારાણી, વરસો, તરસી આ ધરાને ભીંજવો!’ ઉત્તર-પશ્ચિમ ખૂણે દોડતી નજરના મારગમાં આવાગઢનો રાજમહેલ એકલવાયો ઊભો હતો. ખુલ્લા ભૂમિપટની વચ્ચોવચ ખડી એ મહેલાત પવનદેવે કંડારેલી કૃતિ-શી ભાસતી હતી. અતિથિગૃહમાં દક્ષિણે આંખ-ઠારતાં આદિમ વૃક્ષો ડોલતાં હતાં. એ તરુઓનાં હૈયે પ્રત્યેક પ્રભાતે ને ગોધૂલિટાણે પંખીઓના કલશોર મચતા. એ પીળી ભૂખર ભૂમિમાં શાન્તિનિકેતન નામે હરિયાળો દ્વીપ કૉળ્યો હતો.

અમારા આવાસની ચોતરફ રવીન્દ્રનાથનાં કેટલાંય કાવ્યોની કર્તૃત્વભૂમિ વિસ્તરેલી. ‘રતનકુઠિ’ની રચના એવી હતી કે તેની પૂર્વ પાંખમાંનો દરેક ખંડ દક્ષિણ અને પૂર્વ તરફ ઊઘડતો હતો. દરેક રૂમને સ્વતંત્ર વરંડા મળતો. નવાઇની વાત છે કે જૂનું અતિથિઘર, ‘ઉદયન’ અને ‘રતનકુઠિ’ – એ સિવાય શાન્તિનિકેતનનાં કોઇ મકાનની બાંધણી ગરમીનો સામનો કરે એવી નથી. આ ત્રણ ઘરમાં છત ઊંચી છે, રૂમ મોટા છે. નાનકાં, મઢૂલી-શાં નમણાં ઘર ચોપાસના ધરતીપટ સાથે લયવંતાં ને રૂપાળાં જરૂર છે, નીચી છત અને નાના ખંડો ઘરોને સોહામણાં બનાવે છે ખરાં, પણ એ આ ભૂમિની ગરમી સામે ઝીંક ઝીલી શકે તેવાં નથી. આવાં ઘર તો પહાડોમાં વધુ અનુકૂળ ગણાય.

( શાન્તિનિકેતન નજીકનું રેલવે-સ્ટેશન.
શાન્તિનિકેતન આસપાસની કાંકરાળ જમીનમાં વરસાદી વહેણોએ કોરેલી ભૂરચના ખોવાઇ કહેવાય છે. આ કુદરતી કોતરકામ તસ્વીરકારોને આકર્ષે એવું કલાત્મક હોય છે. આપણા નગીનદાસ પારેખ 1925માં ત્યાં વિદ્યાર્થી હતા ત્યારે આ ખોવાઇમાં ઘૂમવા નીકળી પડતા.)

( અનુવાદ..શ્રી જયંત મેઘાણી..ઉદ્દેશમાં પ્રકાશિત લેખમાળા )

મારા રવીંદ્રનાથ..15

એ ચાર દિવસ અમે કવિ-પરિવારની અતુલ્ય મહેમાનગતીમાં ઝબોળાઇને કોલકાતા પાછા ફર્યાં. આ પરિવારે જે ગરવું આતિથ્ય અમારે માટે રચ્યું એ આપણા દેશમાં અન્યત્ર ભાગ્યે જ જોવા મળે. જેમાં કાંકરો પણ ન હોય એવી પૂર્ણ પરોણાગત પાથરવી અને જાણે કાંઇ કર્યું નથી એવો ભાવ સેવવો – આવું ભાગ્યે જ જોવા મળે. અમારી ખાતરબરદાસમાં ઝીણામાં ઝીણી બાબતમાં ક્યાંય છિદ્ર ન રહે એટલી કાળજી, છતાં અમારાથી અંતર જાળવવાની સંસ્કારિતા. મહેમાનગતીની ધાંધલધમાલથી આગંતુકને આતિથ્ય પરત્વે ઉદાસીન કરી મૂકવાની એક કટેવ આપણે ત્યાં જોવા મળે છે; ના, એવું કશું જ નહીં. પૂર્વ અને પશ્ચિમના સંસ્કારોનું સુભગ સંમ્મિલન એ તો ઠાકુર પરિવારની ખાસિયત છે. આ કુળે બંગાળી સંસ્કારિતાના ઘડતરમાં મહદ ભાગ ભજવ્યો છે. તેનામાં ભારતીય અને અંગ્રેજી રસમોનું સંમિશ્રણ સધાયું છે. એમના આતિથ્યમાં આગવી ભાત છે : મહેમાનની પ્રત્યેક સગવડ પ્રયોજીને પછી એને પોતીકાં એકાંત અને નિરાંત રચી લેવા દે છે. અહીં એનો અનુભવ થયો – જાણે ઘર છોડીને બીજા ઘરમાં રહેવા ગયા હોઇએ એવો અનુભવ. આતિથ્યના અતિરેકમાં આપણે અતિથિને ‘આપણા’ બનાવી લેવા અધીર હોઇએ છીએ, યજમાન-મહેમાન વચ્ચે અંતર નથી રાખતા. આવનારની અંગતતાનો આદર કરવો એ પશ્ચિમી જીવનવિવેક છે અને બેઉ પક્ષને સંતોષભાવ આપે છે. રવીન્દ્રનાથના કુટુંબનો અમને આવો અનુભવ થયો. આમાં ક્યાંય સ્નેહનો અભાવ ન જણાય. કોલકાતાનો અમારો પંથ ટૂંકો જ હતો, ને રસ્તામાં કાંઇ ખાવાની જરૂર પડવાની નહોતી. પણ પ્રતિમાદેવીએ વિદાય વખતે જાતજાતનો નાસ્તો બંધાવ્યો. તેની જરૂર નહોતી, પણ જરૂરિયાત ન હોય છતાં જે આવે છે તેનું માધુર્ય ઑર હોય. સાચું કહું તો, આ બિનજરૂરી ભાતાને કારણે અમને જરાય મનબોજ ન થયો. આમ તો નાસ્તાનો એ ડબરો અમારી નાની પુત્રી ખાતે જ હતો, પણ, રસ્તામાં વર્દ્ધમાન સ્ટેશને દીકરીનાં માતા-પિતાએ પણ એની મૉજ લીધી. અને ત્યારે ખ્યાલ આવ્યો કે દીકરીને નામે પ્રતિમાદેવીએ બંધાવેલું ભાતું અમારે માટે પણ હતું. શાન્તિનિકેતન પહોંચ્યા પછીની સવારે અમને રાજવી ઢબની જે મિજબાની મળેલી તેનો સિલસિલો આમ વર્દ્ધમાન સ્ટેશન સુધી ચાલ્યો! અને પછી દોડતી રેલગાડીમાંથી એ મ્લાન સંધ્યાને દિગંતને ખોળે સમાઇ જતી હું જોઇ રહેલો.

ને અમે [1941માં] ફરીવાર શાન્તિનિકેતનનું પરિયાણ વિચાર્યું ત્યારે જૂની સાંભરણો ચિત્તને તીરે ટોળે વળી. ગઇ મુલાકાત વખતે બીરભૂમ જિલ્લાની ધરતી પર આગ વરસી રહી હતી. આ વેળા પણ એવે સમયે જ જવાનું ગોઠવાયું, ગરમીનો અમને વિચાર પણ ન આવ્યો. અમે કાંઇ સહેલગાહે કે હવાફેરે નહોતાં જતાં, અમે તો એક કવિના સાન્નિધ્યને પામવા જવાનાં હતાં. કોલકાતામાં પણ ઠંડક તો નહોતી જ. અમે કવિવરને અમારી મુલાકાતની યોજના જણાવી. જવાબ આવ્યો કે આ વખતે તો કવિવરની મઢૂલી ‘શ્યામલી’માં અમારો આવાસ રહેશે. આમ, કેટલાક લોકો પહાડોમાં ઘૂમવા અને દરિયાકાંઠે મહાલવા જવાનાં હતાં ત્યારે નવ્વાણું માઇલ દૂર વસેલા શાન્તિનિકેતન તરફ અમે ઊપડ્યાં.

( અન્નદાશંકર રાય. આ જાણીતા બંગાળી સાહિત્યકારે કવિવરને ‘ઍન આર્ટીસ્ટ ઇન લાઇફ’ કહ્યા છે.
વિષ્ણુ દે : બુદ્ધદેવ જેવા જ નવકવિ જેમણે પણ રવીન્દ્રનાથનો કવિતામાર્ગ ચાતર્યો હતો.
ગુરુદેવના એક નિકટજન; યુરોપ-પ્રવાસના સાથીદાર.
કવિ-પુત્ર રથીન્દ્રનાથનાં પત્ની, ચિત્રકાર. )
( અનુવાદ..શ્રી જયંત મેઘાણી..ઉદ્દેશમાં પ્રકાશિત લેખમાળા )

મારા રવીન્દ્રનાથ..14

રવીન્દ્રનાથે સહુ પહેલી વાત તો એ કરી : “નિશાચર હોવાનો દંડ તમારે આપવો પડ્યો એ ઠીક થયું. રાતભરનો તમારો ઉપવાસ કેવો રહ્યો? આ મુલાકાત વિશે તમે ક્યારેય કાંઇ લખો તો આ પ્રસંગ ન સંભારતા.”

કવિ બીમારીમાંથી હજુ બેઠા થયા હતા, પણ માંદગીનાં કોઇ ચિહ્નો એમના ચહેરા પર હતાં નહીં. હમેશ માફક ઝળકતી રેખાઓ મુખને શોભાવતી હતી. એમનાં રતુંબડાં, ઊજળાં નેત્રપલ્લવો તેને દીપ્તિવંત બનાવતાં હતાં; અને વિશાળ ભાલ થકી કવિ ગરવાઇ ધારણ કરતા હતા. કોઇ મુગલ શહેનશાહ જેવા ચક્ષુઓ એમને કવિ કરતા રાજવીની મુદ્રા અર્પતા હતા. એમની આંખમાં આંખ પરોવતા ડર લાગે. વાતો કરતી વખતે એ ભાગ્યે જ શ્રોતાઓની સામે જુએ, પણ આંખો મેળવે ત્યારે આપણી દૃષ્ટિ નીચું જોઇ જવા ઇચ્છે. એમ થાય કે હમણા આ નજર આપણા આત્માને વીંધીને આરપાર નીકળી જશે, તો એમનું સ્મિત મીઠપથી ઊભરાતું હોય; શ્વેત દાઢીની પછીતેથી જાણે એ મલકાટ સોળે કળાએ ખીલી ઊઠે, નયનમાંથી સ્નેહ ઝરે.

પણ, ના, રવીન્દ્રનાથના બાહ્ય દેખાવને આ રીતે મૂલવવો બરાબર નહીં ગણાય. એમનું સ્વરૂપ સોહામણું છે ખરું, પણ એ એમનાં આકાર-દેખાવ-અંગભંગિઓને લીધે નહીં, એમની ઊંચી, પ્રભાવક કાયાને કારણે પણ નહીં. ખરેખર તો એમનું સૌંદર્ય સુંદર દેખાવમાં સમાપ્ત નથી થતું, પણ એમની પ્રતિભા થકી પણ ઝળકે છે. રવીન્દ્રનાથ અસાધારણ રૂપરાશિના સ્વામી હશે, પણ એ સૌંદર્ય સમયજીવી સુંદરતાથી અધિક છે – એવું સૌંદર્ય જેની મીમાંસા સૌંદર્યશાસ્ત્રનો વિષય બને. કવિવરે જ ક્યાંક કહ્યું છે કે એમના ખંડમાં બીથોવનની તસ્વીર છે તેમાંનો ચહેરો સૌંદર્યના પ્રચલિત માપદંડો પ્રમાણે ભાગ્યે જ સુંદર કહી શકાય. પણ જોનારને એ ચહેરો ઝાલી રાખે છે, જ્યારે બીજા સેંકડો સોહામણા ચહેરાઓ તરફ કોઇનું ધ્યાન પણ જતું નથી. બીથોવન કદરૂપા હતા છતાં સુંદર હતા. રવીન્દ્રનાથનું સૌંદર્ય એ પ્રકારનું છે. એ ચહેરેમહોરે કુરૂપ હોત તો પણ એમનું સૌંદર્ય ઝંખવાત નહીં, કારણ એમનાં પરિધાન–વાતકલા–ઢબછબમાં, રોજિંદા જીવનની ઝીણીમોટી બાબતોમાં, નાનામાં નાના વર્તનમાં – આ સર્વમાં એ એક કલાધર છે, સર્જક છે. કદાચ અન્નદાશંકરે એમને ‘જીવનના કલાધર’ કહ્યા છે એમાં ઔચિત્ય છે. એમના મુખ ઉપર ઝળકઝળક થાય છે એ એમની પ્રતિભા છે. કેવળ ઊજળી ત્વચા અને ધારદાર મુખમરોડો થકી સૌંદર્ય નથી પ્રગટતું. એમનું સકલ જીવન એક કળાકૃતિ છે. જીવન અને કળાને એમણે નોખાં નથી ગણ્યાં, પણ બેઉનું અજબ સંયોજન નિપજાવ્યું છે. એમનું જીવન એમની કળા સાથે જ ખીલ્યું છે, અને જીવન થકી જ એમની કળા પાંગરી છે. કળાના તરસ્યા જીવ માટે, એક કળાકાર માટે એ અદમ્ય આકર્ષણનું પાત્ર છે. નેપોલિયન માટે જર્મન કવિ ગેટેએ કહેલું : ‘આ એક પરિપૂર્ણ મનુષ્ય છે’. એ જ ઉક્તિ રવીન્દ્રનાથ માટે પણ વાપરી શકાય. તમામ થોથાંઓ વાંચી નાખ્યા પછી, સચરાચર ફરી વળ્યા પછી, કોઇ જ્ઞાની રવીન્દ્રનાથની નજીક આવશે તો કહેશે કે ‘એક સંપૂર્ણ માનવકૃતિ જોવા મળી’. કવિએ ‘પ્રાન્તિક’ કાવ્યસંગ્રહ હજુ પૂરો જ કર્યો હતો, અને બંગાળી કવિતા વિશે એક પુસ્તક લખી રહ્યા હતા. એમના ટેબલ પર કાવ્યસંગ્રહો પડ્યા હતા એમાં મારા જેવા આધુનિક કવિઓના પણ કેટલાક હતા. આધુનિક કવિઓ પૈકી વિષ્ણુ દેની કવિતા વિશે કવિ કહે,
“મને તેનો અર્થ સમજાવી દ્યો તો ઇનામ આપું.” હું મૌન રહ્યો. પણ અમારી સાથે હતા એ પ્રશાંત મહાલનોબીસને આધુનિક કવિતા વિશેની ચર્ચામાં બહુ રસ હતો. એક સાંજે પ્રતિમાદેવીના સ્ટુડીઓમાં પ્રલંબ ચર્ચા ચાલી. એ રમ્ય જગ્યામાં, એના તિમિરમાં જાણે વૃક્ષ પર ફળ લટકતાં હોય એવા વીજળી-દીવા આછો ઉજાસ પ્રસરાવતા હતા, નીચી છત પર તારાલોક ચીતરાયો હતો. વૈશાખની એ સલૂણી સંધ્યાએ કવિતાની ચર્ચા નહીં, કવિતા-પઠન વધુ શોભે. એ સાંજે ચર્ચા ચાલી તેનો હું શ્રોતા જ રહ્યો.

( બુદ્ધદેવે પત્ની પ્રતિભાનું આ હુલામણું નામ રવીન્દ્રનાથની નવલકથા ‘ઘરે-બાહિરે’ના એક પાત્ર મક્ષીરાણી પરથી અપનાવેલું. (શબ્દાર્થ : વડી મધમાખી.) બંગાળી સાહિત્યમાં પ્રતિભા બસુનું પોતીકું સ્થાન છે. )

( અનુવાદ: શ્રી જયંત મેઘાણી.. ઉદ્દેશમાં પ્રકાશિત લેખમાળા )

મારા રવીન્દ્રનાથ..13

જૂની સાંભરણો

‘શાન્તિનિકેતન? આવી ગરમીમાં? ભાનમાં છો? અતિથિગૃહ બંધ છે. પાણી સુકાઇ ગયાં છે. ધોમ ધખે છે’ : અમારી ઉપર આવા પ્રતિભાવોની ઝડી વરસી. રવીન્દ્રનાથ બીમાર હતા; એ અમને મળી શકશે કે નહીં તેનો સંશય હતો. ગરમી કે પાણીની ખેંચની અમને પરવા નહોતી. અમારે તો કવિવરને મળવું હતું. અગાઉ મળ્યાં તેને ઘણો સમય વીત્યો હતો. એ તો 1938ની વાત. કવિ બીમારીમાંથી હજુ ઊભા થયા હતા. અમારો ઉતારો ‘પુનશ્ચ’માં હતો. રવીન્દ્રનાથનો નિવાસ ત્યારે ‘શ્યામલી’ માં હતો. દરરોજ સવારે ‘શ્યામલી’ની પછીતે આંબાની છાયામાં નેતરની ખુરસી પર એ બેઠા હોય. નાના ટેબલ પર ટપાલનો ઢગલો હોય, ત્યારે અમે ત્યાં જઇને બેસતાં. એ કાળે સમર સેન ત્યાં હતા, કામાક્ષીપ્રસાદ ચટ્ટોપાધ્યાય પણ હતા. બેઉની સોબત દિવસભર રહેતી. અમે શાન્તિનિકેતન પહોંચ્યાં ત્યારે મધરાત થઇ ગયેલી. મહેમાનઘરની સામે ટેક્સી ઊભી રહી કે તરત પહેલા મજલે એક બારી ખુલી. કામાક્ષીપ્રસાદની ઝાંખી આકૃતિ દેખાણી, અને પછી દાદર પર પગરવ સંભળાયો. એમના હાથમાં ફાનસ હતું. અરધે દાદરે સમરબાબુ મળ્યા. ઉપરને મજલે એમના ખંડમાં અમે પહોંચ્યાં. મિત્રો સાથેના મિલનની એ મધુર ક્ષણો હજુ સાંભરે છે. જીવનની મોટી ઘટનાઓ સ્મરણમાંથી સરી જતી હોય, પણ આવી એકાકી ક્ષણો થકી જીવનપથે જાદુ પથરાતું હોય છે.

એ સ્તબ્ધ રાત્રિમાં આછા ઉજાસ નીચે છાયાચિત્રો-શાં વૃક્ષો ચોમેર ઊભાં હતાં. ચન્દ્રતેજના કૅફ્માં પંખીઓ જે કલશોર કરતાં હતાં તેનાથી અમારાં નગરવાસી કાન ટેવાયેલા નહોતા. સૃષ્ટિ પર પંખીનાં ગીતો ગુંજી શકે એ તો અમે જાણે વીસરી જ ગયેલાં. પણ પેટની ભૂખ કંઇ ભુલાતી હશે? મૅનેજરને પૂછ્યું, ‘પેટપૂજા થઇ શકે?’ એમણે નકારનું માથું ધુણાવ્યું, પણ થોડીવાર પછી ચા આવી. ખુલ્લી અગાશીમાં ચાંદની રેલાતી હતી ત્યારે ચાનો આહ્¬લાદ ઑર હતો. અને, એ એવી ક્ષણો હતી જ્યારે અમારા ચિત્ત પર કોઇ અજબ પ્રાપ્તિના ભાવનો છંટકાવ થઇ રહ્યો હતો; ભોજન ગુમાવવાનું થયું એ નગણ્ય વાત બની. સમરબાબુ કહે, “ગુરુદેવે તમારા નિવાસ માટે ‘પુનશ્ચ’માં ગોઠવણ રખાવેલી; ગઇકાલે દિવસભર તમારી રાહ જોતા રહ્યા. ન તમે આવ્યા, ન તમારા વાવડ. કદાચ નારાજ થયા છે. તમારે તાર તો કરવો હતો!” હા, વાત સાચી હતી : અમારે સંદેશો મોકલવો જોઇતો હતો. પણ અહીં આવ્યાનો આનંદ એટલો બધો હતો કે મારી એ કસૂર બદલ પૂરી દિલગીરી પણ વ્યક્ત ન થઇ શકી. પછી અમે પંખી-ગાનને કાનમાં ભરીને નીંદરખોળે સમાયાં.

સવારે ચાનો ઘૂંટ લઇને બહાર નીકળવા જતાં હતાં ત્યાં ‘ઉત્તરાયન’ માંથી એક ભાઇ આવ્યા ને સફેદ કપડાથી ઢાંકેલો ખૂમચો ટેબલ ઉપર એમણે ગોઠવ્યો. ઢાંકણ ઊંચું કરીને જોયું તો જાતજાતની વાનગીઓથી ભરેલી એ ટ્રે હતી. રાત્રે અમે ભોજન વિના સૂઇ ગયેલા એ વાત પ્રભાત થતાં જ કવિવરને પહોંચી ગયેલી ને અમારી ક્ષુધા નિવારવાની આ મધુર વ્યવસ્થા એમણે કરી હતી! આશ્ચર્ય હતું, તેમ આનંદ પણ હતો. વાનગી પીરસાય પછી રાહ જોવાનું મારા સ્વભાવમાં નથી, એટલે હું તો ભૂખને તરત તાબે થયો; મારાં સાથીઓ પણ એમાં પાછા પડે તેમ નહોતા. મક્ષીરાણી ને મેં સાદ તો કર્યો પણ સન્નારી સ્નાનવ્યસ્ત હતાં; પછી થોડો સમય એમણે ટાપટીપમાં વીતાવ્યો. અને બન્યું એવું કે સંદેશનો એક ટુકડો જ એમને ભાગે બચ્યો; મારા મિત્રો પણ એમનું સ્ત્રીદાક્ષિણ્ય ચૂક્યા હતા! મક્ષીરાણીનો ખોરાક સાથેનો નાતો કૈંક વિચિત્ર : સરસ વાનગીઓ એમને ભાવે ખરી, પણ બને એવું કે ભોજન પીરસાય ત્યારે જ એ કોઇ કામકાજમાં અટવાઇ જાય, ચાના સમયે જ એ કાપડના ફેરિયાને બોલાવે, થાળીઓ ગોઠવાય ત્યારે જ એમને સીવણકામ સૂઝે! અધીર પુરુષની વિનંતીઓ જ નહીં પણ સુસ્વાદુ વાનગીઓ માણવાના લોભ પરત્વે પણ એ સાવ ઉદાસીન! અને પછી કટાણે જ્યારે ભૂખ પ્રદીપ્ત થાય ત્યારે ઘરમાં એમની ખાદ્ય-ખોજ ભોંઠી પડે! ખાવાની બાબતમાં પુરુષો આદિમ પ્રાણીઓ છીએ : ભૂખ લાગે ત્યારે ભોજન ઉપર દુકાળિયાની જેમ તૂટી પડીએ, પેટ ના પાડે પછી જ અટકીએ; અને પછીના ભોજનનો સમય ઘડિયાળ બતાવે નહીં ત્યાં સુધી ખાવાની જરૂર ન પડે. પણ મક્ષીરાણી તો પોતાનાં અનુકૂળ સમયે અને ગતિએ જ ખાવાનું પસંદ કરે, અને સાવ અચાનક – ભોજનનો સમય ન હોય ત્યારે પણ – એમને ગમે તે ચીજ ખાવાનું મન થાય : ફળ, મીઠાઇ, અરે, અથાણું પણ ખાઇ લે! અચ્છા, તો એ સવારના જાદુઇ નાસ્તાનો થોડો ભાગ જ એ પામ્યાં. આ ઘટનાએ બીજી એ પ્રતીતિ કરાવી કે કવિઓને પણ સુસ્વાદુ ભોજનની કદર હોય છે ખરી. જો કે સહુ પહેલા નાસ્તા ઉપર ઢાંકેલું કપડું ઊંચું કર્યું ત્યારે તો મને એમ જ થયેલું કે, ‘ઓહો, આટલું બધું કોણ ખાશે?’ પણ છેવટે ટુકડો ય ન વધ્યો.

પછી અમારો આવાસ ‘ઉત્તરાયન’માં ગોઠવાયો.

( કવિવર નિત્યનૂતન નિવાસરસિયા હતા. ‘ઉદયન’, ‘કોણાર્ક’, ‘શ્યામલી’, ‘પુનશ્ચ’, ‘ઉદિચી’ અને ‘ઉત્તરાયન’ એ એમના વિવિધ આવાસોનાં નામ છે.
સમર સેન : કવિ અને પત્રકાર. એ અને કામાક્ષીપ્રસાદ ચટ્ટોપાધ્યાય બુદ્ધદેવ બસુના અંતરંગ સાથીદારો હતા.

એ કાળે અતિથિઘર; પછી કવિવરનું આખરી નિવાસસ્થાન )

( અનુવાદ..શ્રી જયંત મેઘાણી..ઉદ્દેશમાં પ્રકાશિત લેખમાળા.. )

મારા રવીન્દ્રનાથ..12

મેં એમનું યુવાસ્વરૂપ નહોતું જોયું; આયુષ્યના મધ્યાહ્ને કવિ પહોંચ્યા ત્યારે હું જન્મ્યો. વીતેલા યુગની વાતો અમે મોટેરાઓ પાસેથી ધરાઇને સાંભળેલી. એક પ્રજા તરીકે આપણે જીવનકથાઓ અને આત્મકથાઓ લખવાની બાબતમાં ઉદાસીન છીએ, પણ સદ્‌ભાગ્યે રવીન્દ્રનાથની જીવન-કથનીના અંશો એમનાં કેટલાંક પુસ્તકોમાં સચવાયા છે. એવો સમય આવશે કે જ્યારે એમની જીવનઝાંખી મેળવવા માટે લોકો ધબકતાં હૈયે આ કથાનકોનાં પૃષ્ઠો પર ફરી વળશે. એમની જીવનકથાના ટુકડાઓ એકત્ર કરીને, તેને ગોઠવીને તેમાંથી જે કવિછબિ ઊપસશે એ ભાવિ પેઢીઓના સંસ્કારવારસાનો એક ભાગ બનશે. પણ અમે તો એમને પ્રત્યક્ષ જોયા-જાણ્યા છે, એમના ચરણે બેસીને ગોષ્ઠિના ગુલાલ ઉડાડ્યા છે એ લહાવો તો અનન્ય છે. અમે તો એમની મહાનતાનો, કહો કે, કૅફ માણ્યો છે.

શાન્તિનિકેતનથી વિદાય થવાના દિવસે અમે વંદના કરવા ગયાં ત્યારે કવિને પથારીમાં પડેલા દીઠા. એ ઢળતી બપોરે નભ અને થલ પર જ્યારે પ્રકાશના પુંજ પથરાયા હતા એ સમયે અમે કવિવરના બંધ ખંડમાં પ્રવેશ કર્યો. જાણે રાત હોય એવો અંધકાર ખંડને ઘેરતો હતો. ખૂણામાં નાના લૅમ્પનો આછો પ્રકાશ ઝરતો હતો. કવિ આંખો મીંચીને પથારીમાં સ્થિર પડ્યા હતા. અમારા આગમનની જાણ થઇ ત્યારે એમણે પાંપણો અરધી ઊંચકી અને થોડા શબ્દો ગણગણ્યા. આશિષ આપવા બન્ને હાથ ઊંચા કરવા ઉપાડ્યા ખરા, પણ અધવચ્ચેથી પાછા નમાવી લેવા પડ્યા.

એ મારી ક્ષણોની કથની કહેવા શબ્દો પાછા પડે. હૃદય પર અચાનક એક પ્રહાર પડ્યો હોય, સંવેદનતંત્ર બહેર મારી ગયું હોય એવા અનુભવથી મારો કંઠ રુંધાયો. હું એ અર્ધચેતન અવસ્થામાં કવિની પૂર્ણ આકૃતિ પણ આંખોમાં ભરી લેવા ન પામ્યો. ખંડની બહાર આવ્યા પછી જ મુક્ત શ્વાસ લઇ શક્યો. અમર કવિને આ સૃષ્ટિ પર પથરાયેલા સોનવરણા પ્રકાશ સાથે પ્રગાઢ સખ્ય હતું, પણ આજે તો એ માનવી ઉજાસવિહીન ખંડમાં માટીનો ચેતનાહાર્યો ઢગલો થઇને પડ્યો હતો.
‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍
[બંગાળી પાઠ]

હે નૂતન, દેખા દિક આર-બાર જન્મેર પ્રથમ શુભક્ષણ.
તોમાર પ્રકાશ હોક કુહેલિકા કરિ ઉદ્¬¬ઘાટન
સૂર્યેર મતન.
રિક્તતાર વક્ષ ભેદિ આપનારે કરો ઉન્મોચન. વ્યક્ત હોક તોમા-માઝે અસીમેર ચિરવિસ્મય ઉદયદિગન્તે શંખ બાજે, મોર ચિત્ત-માઝે ચિરનૂતનેર દિલ ડાક પંચિશે વૈશાખ.

[એંશીમા અને અંતિમ જન્મદિન નિમિત્તે વિદ્યાર્થીઓના આગ્રહથી રચેલું કાવ્ય, 1941. ‘ગીતપંચશતી’, પા. 355]

[અનુવાદ]

હે નિત્યનૂતન,
મમ જન્મ તણી ક્ષણ મંગલ ફરી લાવો, ફરી ફરી લાવો!
ધુમ્મસ-ભેદંતા રવિતેજ બની તમે આવો!
આ રિક્ત સૃષ્ટિને વીંધી નવ નવ રૂપે પ્રગટો,
ને જીવનકુંજે મુદિત મંગલ ગાઓ!
નિજમાં સંચિત વિશ્વ તણાં વિસ્મય સઘળાં ખોલો,
પ્રાચી-દ્વારે શંખઘોષ ગજાવો!
પચીસમે વૈશાખ-પ્રભાતે*,
હે નિત્યનવલ,
આ જીવનખોળે નવલા જનમ તમે અવતારો!

* બંગાળી સંવત મુજબ વૈશાખની 25મી તિથિએ કવિવરની વરસગાંઠ.

[અનુવાદ શ્રી જયંત મેઘાણી ‘ઉદ્દેશ’, મે 2010]