સંબંધોની પરિભાષા.

 

સંબંધોની પરિભાષા..નવચેતનના દિવાળી અંકમાં પ્રકાશિત..2015

 

સંબંધોની પરિભાષા વિશે લખવાનું આપનૂં આમંત્રણ મળ્યું. તો મને સમજાતી પરિભાષા વિશે મારા વિચારો..

 

જયાં તું બાંધે મને કે, હું બાંધુ તને,

નક્કી એ જ છે ખરું બંધન..સંબંધ..

સમ બંધ..જે બંધન બંને તરફ સરખું છે તે સંબંધ..

 ગર્ભનાળ સાથે શરૂ થતા સંબંધો, લોહીમાં ધબકતા સંબંધો કે શ્વાસ જેટલા જરૂરી બનતા સંબંધો..દરેક સંબંધો એક સાથે અનેક પરિપ્રેક્ષ્યમાં જિવાતા રહે છે. અને કદાચ એથી જ આ એક શબ્દ..સંબંધ વિશે સદીઓથી  કેટકેટલું લખાતું રહે છે..કોઇ પણ પેપર..કોઇ પણ મેગેઝિન..દરેકમાં સંબંધ વિશે કશુંક લખાણ..કોઇ વાર્તા..કોઇ કાવ્ય, જરૂર હશે જ…શા માટે ? કેમકે સંબંધની સીધી નિસ્બ માણસ સાથે છે. માણસ  સંબંધોના અનેક પરિમાણમાં જીવતો હોય છે. ખાટા કે મીઠા..સારા કે નરસા..વિવિધ  સંબંધોમાં તેનું જીવન ગોઠવાતું રહે છે..તો કદી વિખેરાતું રહે છે. માણસને સંબંધ વિના ચાલતું નથી કે ચાલવાનું નથી.. વિશ્વમાં આપણે સૌ એકલા આવ્યા છીએ અને એકલા જવાનું  છે એ વાત સો ટકા સાચી..પરંતુ એકલા જિવાતું નથી એ વાત પણ એટલી જ સાચી છે.

 

માણસને માણસ વિના ચાલતું નથી અને ચાલવું પણ ન જોઇએ.

હો ભલે સાચો કે ખોટો તો યે માણસ હમેશા મળવા જેવો. અને એક માણસ બીજા માણસને મળે ત્યારે બંને વચ્ચે આપોઆપ બંધાય છે એક સંબંધ..જીવનની શરૂઆત જ સંબંધથી થાય છે. બે વ્યક્તિના સંબંધથી એક નવા જીવનું સર્જન થાય છે. એક શિશુ કેટકેટલા સંબંધોને સાથે લઇને જ અવતરે છે.

પછી ધીમે ધીમે  સંબંધોનુ વિસ્તરણ થતું રહે છે.જે જીવનની આખરી પળ સુધી ચાલતું રહે છે.

લોહીના સંબંધ સિવાય પણ જીવનમાં અનેક સંબંધો ઉગતા રહે  છે તો  કયારેક આથમતા પણ હોય છે.

સંબંધોને સાચવવા, ઉછેરવા, એ એક આગવી કળા છે. એ કળા જેને સાધ્ય છે..એ માણસ કયારેય..કોઇ પણ સંજોગોમાં એકલતા અનુભવતો નથી..ગમે તે સંજોગો વચ્ચે પણ માનવી બે ચાર સાચુકલા સંબંધોથી ટકી રહેતો હોય છે.

 

કોઇ કહે છે જે સંબંધોને સાચવવા પડે,જેનો ભાર લાગે એવા સંબંધોનો કશો અર્થ નથી.પણ સામાન્ય રીતે જૂજ અપવાદ સિવાય વત્તે ઓછે અંશે દરેક સંબંધને જાળવવો ને જીરવવો પડતો હોય છે.

સંબંધોના સમીકરણમાં, આવે મોટી બાધા,

વહાલ ઉમેરી આપો અમને, બાદ કરી દો વાંધા.. ગૌરાંગ ઠાકર..    

સંબંધોના સમીકરણમાં  ચપટીભર વહાલ ઉમેરાય તો બધા વાંધા વચકાઓ આપોઆપ પાનખરમાં ખરતા પર્ણની માફક ખરી પડે છે. અને સંબંધોમાં   વાંધા વચકા રહે ત્યારે સંબંધો સુવર્ણની માફક ચળકી ઉઠે છે. અને કસોટી ના સમયે પણ  સો ટ્ચના સોનાની માફક ઝગમગી રહે છે. દરેક  સંબંધો  લોહીના હોય એવું જરૂરી નથી. સંબંધો લાગણીના હોય, મૈત્રીના હોય, પડોશીના હોય  વહાલના હોય કે સાચી સમજણમાંથી પાંગર્યા હોય.

ચાલો, મળીએ કોઇ કારણ વિના;

રાખીએ સંબંધ કોઇ સગપણ વિના..”

કોઇ કારણ વિના મળવું ગમે.. હોંશે હોંશે મળવાની ઇચ્છા થાય એવા સંબંધો જીવનમાં કેટલા ? અને એવા સંબંધો જેને મળ્યા હોય આજના જમાનામાં  નસીબદાર કહેવાય નેઅમુક સંબંધોને કોઇ નામ નથી હોતું. હોય છે ફકત એની સુવાસ  સુવાસ જેને સાંપડે છે એનું જીવન સભર બની રહેતું હોય છે.

જીવનમાં માનવીની આસપાસ સંબંધોના અનેક જાળાઓ, અનેક તાણાવાણાઓ ગૂંથાતા રહે છે. કોઇ સંબંધ તેને પિંજરની જેમ બંધનરૂપ લાગે છે. તો કોઇ સંબંધો ભારરૂપ લાગે છે. કોઇ સ્વાર્થી લાગે છે તો કોઇ ફૂલ જેવા સુવાસિત લાગે છેદરેક સંબંધમાં એક વાત હમેશા સાચી રહે છેઅને તે છે..સમાધાન. જીવનમાં દરેક સંબંધમાં કોઇને કોઇ તબક્કે માણસે સમાધાન કરવું પડતું હોય છે. કોઇને ઓછું તો કોઇને વધારે. સમાધાન કર્યા સિવાય કોઇ સંબંધ લાંબુ ટકી શકે નહીં. કોણે અને કયારે,કઇ બાબતમાં, કેટલું સમાધાન કરવું દરેક વ્યક્તિ અને સંજોગો કે સમય પ્રમાણે અલગ હોય છે. એમાં કોઇ સર્વસામાન્ય નિયમ હોઇ શકે નહીં.

સાંપ્રત સમયમાં વૃધ્ધાશ્રમોની વધતી જતી  સંખ્યા શું સૂચવે છે ? એ કોઇ મા બાપનો દીકરા  વહુ સાથે નો સંબંધ તૂટયાનું જ  પ્રતીક છે ને ?

ગમે તેવા અંગત, નિકટના સંબંધમાં પણ એક મોકળાશ, થોડી સ્પેશ હોવી જરૂરી છે. એક અદકેરું અંતર જાળવતા આવડે તો સંબંધો પાંગરી શકે. જેની સાથે સંબંધ હોય તેની દરેકે દરેક વાત જાણી લેવાનું કુતૂહલ યોગ્ય નથી.માણસ માત્રની ભીતરમાં એક એકદમ અંગત, સાવ પોતીકો ખૂણો હોય છે. જે એની સાથે જ અગ્નિમાં સ્વાહા થઇ જતો હોય છે. એના એ અંગત ખૂણાના હક્કનો આદર, એનો સ્વીકાર એ  સાંપ્રત સમયમાં દરેક સંબંધની આગવી જરૂરિયાત હોય છે.

કયાંક વાંચેલી સુંદર પંક્તિ યાદ આવે છે..

છે બધા નજદીકના સંબન્ધ ભરતીને લીધે

ઓટ આવી કે તરત આઘા કિનારા થઇ ગયા.

આવા તકલાદી સંબંધો પારખવા કંઇ અઘરા નથી હોતા. સૂર્યમુખી કે રાતરાણીની જેમ

સમય જોઇને ઊગતા સંબન્ધોને પણ જીવનમાં ઘણી વાર એક કે બીજા કારણસર નિભાવવા પડતા હોય છે.

દરેક સંબંધની એક ચોક્કસ સરહદ હોય છે. સરહદ પર  જયારે સ્વાર્થ હાવિ   થાય ત્યારે સંબંધોનુ ભાવિ ડામાડોળ બનતું હોય છે.  

બાકી કોઇ પણ માણસ સાવ ગમે એવુ તો કેમ બને એવુ તો કેમ બને? માણસ સામે મતભેદ હોઇ શકેપણ એ મતભેદને એનેસ્થિયા આપતા રહીને મનભેદમાં ન પરિણમે એ શીખવું રહ્યું. કોઇ પણ  સંબંધોમાં એકમેકની ખામીઓ તરફ આંખમીંચામણા કરવા અને ખૂબીઓ તરફ નજર રાખવી. એ સંબંધોને સાચવવાનું સૂત્ર ગણી શકાય. ધૂમકેતુનું સદાબહાર વાકય કદી ભૂલવા જેવું નથી. માણસ પોતાની દ્રષ્ટિ છોડીને અન્યની દ્રષ્ટિએ જોતા શીખે તો અડધું જગત શાંત થઇ જાય.સંબંધમાં અન્ય પાસેથી આપણે જે આશા રાખતા હોઇએ..એવી જ આશા અન્યની પણ આપણી પાસેથી અવશ્ય હોય છે એ યાદ રાખીને એ મુજબ વર્તવું રહ્યું.

પ્રખર ચિંતક ગુણવંત શાહના શબ્દોમાં કહું તો ..કેટલાક સંબન્ધો ડ્રોઇંગરૂમ જેવા પહોળા પણ પહોંચી શકાય તેવા. કેટલાક કીચન જેવા..સ્વાદ કરતા વઘારનો મહિમા વધારે. કેટલાક કીચેન જેવા ગોળગોળ ફેરવી શકાય અને વળી લટકતા..કેટલાક બાલ્કની જેવા, જયાં સ્પેશીયલ એસી મૂકાવવાની જરૂર  પણ નહી. જયાં હવા અને ખુશ્બુ બંનેનું આગવું સ્થાન હોય.

માનવી કોઇની સંગાથે હોય ત્યારે સભર હોય છે.   ફરવા જવા માટે કે કોઇ પણ તહેવાર આવે ત્યારે આપણે અન્યની કંપની અવશ્ય શોધતા હોઈએ છીએ. અનેક વાર એવું બનતું જોવા મળે છે કે કોઇ માણસ પોતાના મિત્રોમાં કે બહાર ખાસ્સો લોકપ્રિય હોય પણ પરિવાર પ્રિય નથી હોતો.  એને બહારના લોકો સાથે સંબંધ જાળવતા આવડે છે પણ પરિવારના લોકો સાથે નહી. કારણ  પરિવારને, આપણી નિકટની વ્યક્તિઓને આપણે ટેઇકન ફોર ગ્રાન્ટેડ લેવાની ભૂલ કરતા હોઇએ છીએ. 

ઘણી વખત કોઇ પણ જાતની અપેક્ષા વિના અનેક  સંબન્ધ રચાતા હોય છે.પણ આખરે માનવી માત્રનો પિંડ ભાવનાના અર્કથી બંધાયેલો હોય છે.સમયની સાથે વત્તે ઓછે અંશે અપેક્ષાઓ એમાં આપમેળે ઉમેરાય છે.અને એ પૂર્ણ ન થાય ત્યારે સંબંધમાં કડવાશ ભળવાની જ કે તિરાડ પડવાની.

સંબન્ધના સરોવરમા લહેરિયા લેતા પંકજોની જેમ કેટલાક સંબન્ધો ખીલે છે..સુવાસ ફેલાવે છે. તો કેટલાક અકાળે કરમાઇ જાય છે. આનન્દને બદલે ભારરૂપ બની જાય છે. ઔપચારિક બની રહે છે. દરેક સંબન્ધો વિચાર કરીને બન્ધાતા નથી. પોતીકા સંબન્ધો જીવનભરની લહાણ છે. આવા સંબન્ધોમા અમાસને અવકાશ હોતો નથી. એમા પૂર્ણિમાનો પ્રકાશ હોય છે.

પોતે મુકત રહે અને સંબંધિત વ્યક્તિને પણ મુકત રાખે,મોકળાશ અર્પે એવા સંબન્ધોની સૂક્ષ્મતા, સંકુલતાનો મહિમા અલગ હોય.

કેટલાક સંબન્ધો ધીમી ધીખતી ધૂણી જેવા.સમયની રાખ ભલે વળી હોય પણ અંદરથી ઝગતા હોય..જીવંત હોય.સૂકી નદીને ખોદો તો અંદર ભીનાશ અચૂક દેખા દેવાની.અનેક સંબંધો એવા હોય છે જયાં રોજ રોજ સ્થૂળ રીતે મળવાની, વાતો કરવાની કે એવી કોઇ ઔપચારિકતાની  જરૂર નથી પડતી. વરસો પછી પણ આવા સંબંધોનું સૌન્દર્ય  એવું જ લીલુછમ્મ રહેતું હોય છે.સમયનો ઘસારો આવા સંબંધોને નથી લાગતો. આવા સંબંધો જીવનની સાચી મૂડી બની રહે છે.

 

જીવનની ઊભી વાટે અનેક સંબન્ધો રચાય છે. દરેકનુ આગવુ મૂલ્ય.આપણે ઋણી છીએ..હવાની પ્રત્યેક લહરના, જળના દરેક બુન્દના, તેજની દરેક લકીરના, આકાશના પ્રત્યેક અંશના, ધરતીના એક એક કણના, પાંચે તત્વોનુ એક્સાથે હોવું તો આપણુ હોવુ છે.

જીવનમાં માનવી માત્રને ગરજ હોય છે.. પ્રેમ અને આનંદની.. અને  એ મળી શકે કોઇ સાચુકલા સંબંધોની સુવાસમાંથી..

આટલા બધા સંબંધ એને કેમ કરી ચાખુ ?

 શબરીની જેમ એક પછી એક બોરને ચાખુ.”

પણ મને લાગે છે દરેક સંબંધને ચાખવા, માપવા, પ્રમાણવાની જરૂર નથી હોતી.સંબંધને  માપવાનું છોડીને બસ માણીએ. દરેક સંબંધ ફૂટપટ્ટીનો મોહતાજ નથી હોતો. કે ન હોવો જોઇએ. કારણ વિના  મળવાનું મન થાય. એવા સંબંધોને સલામ.

અંતમાં સુરેશ દલાલના શબ્દમાં એટલું કહેવું જરૂર ગમશે.

કયારેક સારો લાગે,  કયારેક નરસો લાગે 

તો યે માણસ મને હૈયાસરસો લાગે..

ના,ના, નહી ધિક્કારવા જેવો, માણસ અંતે  ચાહવા જેવો.

ખૂણા ખાંચા હોય છતાં યે,  માણસ તો

ગીત ગઝલમાં મન મૂકીને ચાહવા જેવો..

માણસ તો માણસના જેવો .. જેવો તેવો હોય છતાં યે

સાચા દિલની વાહ વાહ જેવો.

માણસ અંતે ચાહવા જેવો..

કે પછી હરીશચન્દ્ર જોશી કહે છે તેમ

 

ભૈ, વાન્ધા વચકા નહી સારા,

વેંત એકનું જીવતર લૈને

 નીકળી જાવું પરબારા..

યેસ..સંબંધોમાંથી પણ વાંધા વચકાને દેશવટો આપતા શીખીએ તો સંબંધો આપોઆપ મહેકી ઉઠશે.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

One thought on “સંબંધોની પરિભાષા.

  1. “દરેક સંબંધને ચાખવા, માપવા, પ્રમાણવાની જરૂર નથી હોતી.સંબંધને માપવાનું છોડીને બસ માણીએ. દરેક સંબંધ ફૂટપટ્ટીનો મોહતાજ નથી હોતો. કે ન હોવો જોઇએ. કારણ વિના મળવાનું મન થાય. એવા સંબંધોને સલામ.”
    આપને અમારી સલામ સુન્દર લેખ માટે.

    Like

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / બદલો )

Connecting to %s