દીકરો વહાલનું આસમાન

તાજેતરમાં પ્રકાશિત થયેલા મારા પુસ્તક દીકરો વહાલનું આસમાનની પ્રસ્તાવના ડો. દીપક મહેતા * મુંબઇ ) એ લખેલી છે.દીપકભાઇ જેવી વિદ્વાન વ્યક્તિના શબ્દો મળ્યા એનો આનંદ છે. લખવા ખાતર નહીં પરંતુ એક એક શબ્દ વાંચીને જે અનુભવાયું એ જ લખ્યું એનો વિશેષ આનંદ છે.આશા છે આપને એ  પ્રસ્તાવના વાંચવી  ગમશે.

પ્રિય નીલમબહેન:

સૌથી પહેલાં તો તમારી માફી માગી લઉં, એક વાર નહિ બે વાર, અને બે કારણસર. પહેલું કારણ એ કે

દીકરો વહાલનું આસમાન

દીકરો વહાલનું આસમાન

તમારા આ પુસ્તક વિષે થોડું લખતાં મેં ઘણી વાર લગાડી. પણ તમે ઘણી ધીરજ રાખી મારા આળસને હરાવ્યું. બીજું કારણ: તમે તો છો પૂરબિયા – દેશના પૂર્વ કાંઠે રહેનારાં. આપણા રામ રહ્યા પચ્છમિયા (પચ્છમબુધિયા તો કદાચ નહિ હોં!) – પશ્ચિમ કાંઠે જિંદગી કાઢનાર. એટલે ઈસ્ટ એન્ડ વેસ્ટ એવાં આપણે પ્રત્યક્ષ તો ક્યારેય મળ્યાં નથી. અને છતાં શરૂઆતમાં તમને ‘પ્રિય’ સંબોધન કર્યું છે. કારણ? આપણે ભલે મળ્યાં ન હોઈએ, પણ તેથી તમે અપરિચિત છો એવું તો હું ન જ કહી શકું. તમારાં કેટલાંક પુસ્તકોએ તમારો પરિચય કરાવ્યો છે જ. અને ભલું થજો કમ્પ્યુટરનું, ફેસબુકનું, બ્લોગનું, ને ઇમેલનું કે સેંકડો કે હજારો માઈલ દૂરનાંને પણ તે ક્ષણનાય વિલંબ વિના પરિચિત બનાવી દે છે.

તમારું આ પુસ્તક આ પ્રકારનાં બીજાં પુસ્તકોથી જરા જુદું તરી આવે છે. કારણ દીકરી વિષે, તેને સંબોધીને, આપણે ત્યાં ઘણું લખાયું છે. એવાં પુસ્તકો પણ પ્રગટ થયાં છે – તમારું પણ એક પુસ્તક તો છે જ – પણ દીકરાને કેન્દ્રમાં રાખીને પ્રમાણમાં ઓછું લખાયું છે. તમે કહો છો તેમ “કોઇ પણ માતાપિતાનું એક પુત્ર સાથેનું ભાવવિશ્વ અલગ હોય છે. જયારે પુત્રી સાથેનું ભાવવિશ્વ સ્વાભાવિક રીતે જ કંઇક અલગ રીતે રચાતું હોય છે. એમાં કોઇ સરખામણી ન હોઇ શકે. બંને સંબંધ પોતપોતાની રીતે અલગ છે. બંનેનું પોતીકું સૌન્દર્ય છે.” પણ દીકરા સાથેના સંબધનું સૌન્દર્ય આપણે ત્યાં શબ્દમાં પ્રમાણમાં ઓછું ઝીલાયું છે. એમ કેમ? દીકરા વિષે લખતાં તેને – કે તેની પત્નીને – ઓછું આવી જશે કે વાંકુ પડશે એવો ડર મનને કોક ખૂણે રહેતો હશે? દીકરી માટે મનમાં ક્યાંક ને ક્યાંક ‘ગિલ્ટ ફિલિંગ’ રહેતી હોય અને તેનું સાટું વાળવા તેને વિષે લખવાનું વધુ બનતું હશે? તમે સાચું જ લખ્યું છે કે “દિલ પર હાથ મૂકીને પ્રામાણિકપણે કહી શકે કે પરિણિત દીકરાથી પોતાને સો ટકા સંતોષ છે, પોતે સાચા અર્થમાં દીકરાથી ધન્ય બની શકયાં છે, એવાં માતાપિતાની સંખ્યા બહુ જૂજ નીકળશે. કોઇ પોતાની વ્યથા વ્યક્ત કરે છે, તો કોઇ તમાચો મારીને ગાલ લાલ રાખીને જીવ્યે જાય છે, કોઇ મૌન બની રહે છે, તો કોઇ પોતાની  વ્યથાને ભીતરમાં ભંડારી રાખે છે. જેવી જેની પ્રકૃતિ.” જો કે તમારા આ પત્રો વાંચતાં સમજાય છે કે તમારા મનમાં પુત્ર-પુત્રવધુ વિષે નથી કોઈ ડર કે નથી પુત્રી વિષે કોઈ અપરાધભાવ. સાચું કહું? આવો પરસ્પરનો સંવાદ આજે બહુ ઓછાં કુટુંબોમાં જોવા મળે છે.

પુત્રને ઉદ્દેશીને લખાયેલા તમારા આ પત્રો વાંચતાં મને પહેલવહેલી સ્પર્શી ગઈ તે તેની સરળતા અને સ્વાભાવિકતા. ભલે લખાયા હોય છપાવવાના ખ્યાલ સાથે જ, પણ એ અંગેની સભાનતાને તમે આડી આવવા દીધી નથી. તમારા બ્લોગને કારણે તમારાં પુત્ર-પુત્રવધુ અને પુત્રીનાં સાચાં નામ જાણું છું. પણ જે ન જાણતું હોય તે તો તમે આ પત્રોમાં આપેલાં નામ જ સાચાં હશે એમ માની લેએવી સ્વાભાવિકતાથી તમે વાત માંડી છે. પ્રસંગોમાં તમે ક્યાંય કલ્પનાના રંગો ઉમેર્યા છે કે નહિ તેની મને ખબર નથી, પણ વાંચતી વખતે આ હકીકત અને આ કલ્પના, એવા ભેદ પાડી શકાય એવું નથી. કલા અંગેની એક સમજણ એ પણ છે કે પ્રયત્ન કર્યો છે એમ ન લાગે એ રીતે કરેલો પ્રયત્ન એટલે કલા. અહીં ઘણા પત્રોમાં એવી કલા જોવા મળે છે.

બીજું, આ પત્રોમાં તમે અંગત અને બિનંગત, વ્યક્તિગત અને સામૂહિક, તાત્કાલિક અને કાયમી અનુભવો, પ્રસંગો, વિચારોને કુશળતાથી એક સાથે વણી લીધા છે. અહીં વિચારો છે, ચર્ચા છે, પણ વાંચતી વખતે તેનો ભાર લાગતો નથી કારણ એ બધું અંગત અનુભવો કે વાતોથી રસાઈને આવે છે. વિચારોની બાબતમાં તમારી નિખાલસતા મને ગમી. જેમ કે શિક્ષણનું માધ્યમ અંગ્રેજી કે માતૃભાષા, એ વિવાદ અંગે તમે નિખાલસતાથી કહ્યું છે: “જે બાળકો ભણવામાં સાવ સાધારણ  હોય તે અંગ્રેજી માધ્યમમાં ભણે તો કદાચ તેને ફાયદો થાય એ બની શકે. કેમ કે તે બહુ આગળ ભણી શકે તેમ ન હોય ત્યારે અંગ્રેજી માધ્યમને લીધે તેને નોકરી મેળવવામાં સરળતા રહે છે. આમ શિક્ષણનું માધ્યમ અંગ્રેજી કે ગુજરાતી એ દરેકના સંજોગો ઉપર જ આધાર રાખે. એ માટે આજના સમયમાં કોઇ એક જ ચોક્કસ નિયમ બનાવી શકાય નહીં એમ હું માનું છું.” તમારી આ વાત બિલકુલ વ્યવહારિક છે. અને તમને જે સાચું લાગે તે લખતાં તમે અચકાતાં નથી. કારણ તમે બરાબર જાણો છો કે “ડાયરીનાં પાનાંઓમાં સચ્ચાઇ ન લખી શકાય તો એનો કોઇ અર્થ નથી રહેતો. ડાયરી કંઇ સારું સારું લખવાની જગ્યા નથી. એ તો જાત સામે આયનો ધરવાની વાત છે. અને જાત સામે આયનો ધરવો કંઇ આસાન વાત તો નથી જ. એ અઘરી વાત તો ખરી જ.. સાથે  અળખામણી પણ ખરી જ. આયનો હમેશાં સાચું બોલવાનોઅને સત્ય કંઇ હમેશાં મીઠું  હોતું નથી.” જે વાત ડાયરી માટે સાચી, તે આ પત્રો માટે પણ સાચી.

વળી આ પત્રોમાં તમારી હળવાશભરી પ્રકૃતિનો પરિચય પણ થાય છે. એક ઉદાહરણ આપું: “આપણેબધાં સાથે ટેબલ પર..( ટેબલપર થોડું બેસાય? બેસાયતો ખુરશી પર..પણ છતાં   કહેવાય ટેબલ પર..) જમવાબેઠાં હોઇએ અને તારે કશું જોઇતુંહોય.એપપ્પાની બાજુમાં હોય અને પપ્પાઆપે તો પણ તું લેતો નહીં. એની પાછળ કોઇ એવું કારણ નહોતું. છતાં મમ્મી જ પીરસે એવો તારો આગ્રહ ઘણાં વરસો સુધી રહ્યો જ. પપ્પાહસતા કે હું આપું એમાં કંઇ શાકકડવું થઇ જાય છે ? મમ્મીપણ એમાંથી જ આપે છે.’તું ચૂપચાપ હસતો રહેતો. અનેહું તારી થાળીમાં મૂકું ત્યારેજ તને મજા આવતી.” અથવા એક પત્રમાં તમે લખો છો: “દવાની બોટલ  ઉપર જેમ લેબલ લગાવેલ હોય કે only for external use, તેવી જ રીતે અનેક શ્રીમંતોના ઘરમાં શો કેઇસમાં સરસ મજાનાં પૂંઠાં ચડાવેલ પુસ્તકો ફકત શોભાના ગાંઠિયાની જેમ પડેલ હોય છે. ફકત તેમની ઉપર દેખાય તે રીતે  લેબલ નથી હોતું કે Only for external use. બાકી કદાચ એનો તો એક્સટર્નલ ઉપયોગ પણ થતો હોતો નથી.”

 તમારા કોઈ પણ પત્રમાં કવિતાની બે-ચાર પંક્તિઓ ડોકાયા વગર રહેતી નથી. લગભગ એક સરખી પેટર્ન આ અંગે જોવા મળે છે. કોઈને કદાચ એમ પણ લાગે કે આને લીધે પત્રોની સહજતા થોડી અળપાય છે. પણ આ કાવ્યપંક્તિઓ પણ દેખાડો કરવાના આશયથી નથી આવતી. તમે જ એક પત્રમાં લખ્યું છે: “હું તો મોટે ભાગે ગદ્ય લખું છું, પણ મારો પહેલો પ્રેમ તો કવિતા જ.” અને પહેલો પ્રેમ કોઈ ક્યારેય ક્યાં ભૂલી શકે છે? બધા પત્રો વાંચી લીધા પછી થયું: બહુ ઓછા માણસોના નસીબમાં આવું અને આટલું સુખ લખાયું હશે. કડવા અનુભવો તમને ન થયા હોય એ તો કેમ બને, પણ તમે તેને ગાળી-ઓગાળી નાખ્યા હશે. કારણ તમે સાચું જ કહ્યું છે: “અમે કંઈ સંત નથી જ. સાવ અપેક્ષાવિહોણા કેમ હોઈ શકીએ?” અને અપેક્ષા હોય ત્યાં અપેક્ષાભંગ પણ હોવાનો જ, અને અપેક્ષાભંગ હોય ત્યાં દુઃખ પણ હોવાનું જ. પણ તમે દુઃખને દાદ દીધી નથી.

બધા પત્રો વાંચી લીધા પછી મનમાં એક સવાલ થયો: ૨૮ પત્રો જ કેમ? બે-ત્રણ વધુ લખ્યા હોત તો મહિના માટે રોજનો એક પત્ર થાત ને! પણ પછી થયું: તમે આ પત્રો ફેબ્રુઆરીમાં લખ્યા હશે.

ચાલો, તમે ‘અલમ્ અતિ વિસ્તરેણ’ કહો એ પહેલાં જ ગાર્ડના ડબ્બા જેવો ‘લિ.’ લખી નાખું.

હંમેશાં કુશળ રહેજો.

લિ.

દીપક મહેતાનાં સ્નેહસ્મરણ

Email: deepakbmehta@gmail.com

એપ્રિલ ૮, ૨૦૧૪ (રામનવમી)

 

 

4 thoughts on “દીકરો વહાલનું આસમાન

  1. વાતો કહેવાની “ઢબ” ગમી .
    “બધા પત્રો વાંચી લીધા પછી થયું: બહુ ઓછા માણસોના નસીબમાં આવું અને આટલું સુખ લખાયું હશે. કડવા અનુભવો તમને ન થયા હોય એ તો કેમ બને, પણ તમે તેને ગાળી-ઓગાળી નાખ્યા હશે. કારણ તમે સાચું જ કહ્યું છે: “અમે કંઈ સંત નથી જ. સાવ અપેક્ષાવિહોણા કેમ હોઈ શકીએ?” અને અપેક્ષા હોય ત્યાં અપેક્ષાભંગ પણ હોવાનો જ, અને અપેક્ષાભંગ હોય ત્યાં દુઃખ પણ હોવાનું જ. પણ તમે દુઃખને દાદ દીધી નથી.” ખાસ જચ્યું.

    પ્રોફેસર દીપકભાઇ મહેતાના હાથ નીચે ૧૯૬૪-૬૫માં,કે.જે.સોમૈયા કોલેજ્માં , એફ.વાય.સાયંસના “ડી” ડિવિઝનમાં, ગુજરાતીના ઈન-ચાર્જ ડો.સુરેશ દલાલ હતા ત્યારે, અમુક મહિનાઓ માટે ભણી ચૂક્યો છું. અતિ સરળ અને નમ્ર વ્યક્તિત્વ….આજે પણ નઝર સામે …આવી જાય છે …. આખા વિસ્તારિત
    “રિવ્યુ” માં પૉઝીટીવિટી જોવા મળે છે.
    -લા’ કાંત / ૯.૭.૧૪

    Like

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / બદલો )

Connecting to %s