શ્રધ્ધા..અશ્રધ્ધા કે અંધશ્રધ્ધા

“ બુધ્ધિના ક્ષેત્ર કેરા સીમાડા જયાં અટકી ગયા,

તે પછીના પ્રદેશને શ્રધ્ધા સંતો કહી ગયા. “

આ પંક્તિ સાથે જ એક દ્રશ્ય નજર સમક્ષ તરવરી રહ્યું છે.

ગયા વરસે અમેરિકા જવાનું થયું ત્યારે ત્યાંના ટેનેસી રાજયમાં આવેલું ગણેશ મંદિર જોવા ગઇ હતી. “ જોવા “ શબ્દ જ કદાચ અહીં યોગ્ય રહેશે. કેમકે દર્શન કરતાં અમેરિકાનું મંદિર જોવાની ભાવના જ મનમાં વધારે હતી. મંદિરના વિશાળ હોલમાં સત્યનારાયણની કથા ચાલતી હતી. પી.એચ.ડી. થયેલો એક યુવાન કલાવતી અને લીલાવતીની વાર્તા અંગ્રેજીમાં વાંચી રહ્યો હતો. કેમકે યજમાન દક્ષિણ ભારતીય હતા.

તેમની સાથે થોડી વાતચીત થઇ. અહીં પરદેશમાં વતનથી દૂર રહેતા લોકોને પોતાની મૂળ આઇડેંટી ખોવાઇ જવાનો ભય સતાવતો હોય છે. પોતે કશાકથી વિખૂટા પડી ગયાની લાગણી અનુભવાતી હોય છે. અને આ બધા ક્રિયાકાંડવડે એ લોકો પોતાના મૂળિયા સાથે, પોતાની સંસ્કૃતિ સાથે જોડાઇ રહ્યાનો સંતોષ મેળવે છે. બની શકે એ આત્મવંચના જ હોય. પરંતુ આ બધું તેને ધર્મ સાથે સાંકળી રાખ્યાનો એહસાસ કરાવે છે. પોતાના બાળકને પોતાની સંસ્કૃતિનો થોડો પરિચય કરાવ્યાના આત્મસંતોષમાં એ રાચે છે. આને શું કહીશું ? શ્રધ્ધા કે અંધશ્રધ્ધા ? મારી નજરે આ તો મૂળ સાથે જોડાયેલા રહેવાની એક ભાવના છે. જે છોડીને આવ્યા છે. તેનો જે વસવસો તેમના મનના એક ખૂણામાં હમેશા વસ્યા કરે છે. તે તેમને આ શ્રધ્ધા કે અંધશ્રધ્ધા સાથે જોડી રાખે છે.

આમ પણ દુનિયાના કોઇ પણ ખૂણામાં જાવ..અતિ વિકસિત, વિકાસશીલ કે અવિકસિત કોઇ પણ દેશ શ્રધ્ધા તો શું અંધશ્રધ્ધાથી પણ બાકાત નથી જ. દેશ હોય કે પરદેશ માનવસ્વભાવ તો સરખો જ ને ? આમ પણ શ્રધ્ધાનું ઉદગમસ્થાન તો માનવીનું હૈયુ જ ને ? માનવીના ચહેરા મહોરા ભલે ભિન્ન હોય પરંતુ માંહ્યલો તો સૌનો એક જ. આશા, નિરાશા, ખુશી, ગમ,ભય, રાગ, દ્વેષ, મોહ, માયા, મમતા એ બધું તો દરેકની અંદર રહેવાનું જ ને ? દરેકને એક કે બીજા અવલંબનની જરૂર તો પડવાની જ ને ?

“ થાકી ગયેલ બુધ્ધિએ ઇશ્વરની કલ્પના કરી,

એને ગમ્યું તે સાર અને બાકી બધું અસાર છે. “
અને ઇશ્વર આવે એટલે તેની સાથે જોડાય શ્રધ્ધા.

આદિમાનવથી શરૂ કરીને આજ સુધી માનવીને ભય, મનના ડર સામે લડવા માટે..સલામતી માટે કોઇ અવલંબન જોઇએ છે. શરૂઆતમાં સૂર્ય, ચન્દ્ર, વરૂણ,વિગેરે કુદરતી તત્વોને દેવ તરીકે સ્વીકારી તેની પૂજા થતી. સંસ્કૃતિના વિકાસની સાથે સાથે આ અવલંબોના પ્રકાર પણ બદલાતા ગયા. સૂર્ય હાઇડ્રોજનનો ધગધગતો ગોળો છે. વૈજ્ઞાનિકોએ તે સાબિત કર્યા પછી આજે પણ ભાવથી આપણે સૌ સૂર્યવન્દના કરીએ જ છીએને ? આપણા ચૈતન્ય સાથે તે જોડાયેલ છે. તેને અંધશ્રધ્ધા કેમ કહી શકાય ?

શ્રધ્ધા એટલે અવલંબન..પછી એ કોઇ પણ પ્રકારનું હોઇ શકે, કોઇ પણ માટે હોઇ શકે કે કોઇ પણ કક્ષાનું હોઇ શકે. દરેક વ્યક્તિ માટે એનો પ્રકાર અલગ જ હોવાનો. દરેકની પોતાની માનસિક કક્ષા મુજબ એ અલગ જ હોય એ સ્વાભાવિક છે. અને માનવીને જેમ કોઇ વસ્તુ, પદ,પૈસો કે પ્રતિષ્ઠા કશું પણ ખોવાનો ડર હોય કે પછી કશું પામવાની મહત્વાકાન્ક્ષા હોય ત્યારે આવું કોઇ અવલંબન તેને વધારે જરૂરી બને છે. શ્રધ્ધા કે અંધશ્રધ્ધા મોટે ભાગે કોઇ ભયમાંથી જ જનમ લેતી હોય છે.અને કોઇ ઇચ્છાને વળગીને આગળ વધતી હોય છે. આ લોકનો કે પરલોકનો ડર માનવીના અજ્ઞાત મનમાં સતત અટવાતો હોય છે જે તેનું ચાલક બળ બને છે.

જે માનવીને કશું ગુમાવવાનો ભય છે તેને કોઇ ઓઠા વિના, સહારા વિના ચાલતું નથી. જેમ ગુમાવવાનો ભય વધારે તેમ તેની અંધશ્રધ્ધા પણ એટલી જ વધારે. ઐશ્રવર્યા રાય ઝાડ સાથે પરણી શકે એને શું કહેવાય ?

દરેક ફિલ્મ સ્ટાર, નેતા, ખેલાડી કોઇ ને કોઇ માદળિયા, તાવીજ પહેરતા જ હોય છે ને ? તેમને તેમાંથી એક જાતનો વિશ્વાસ, માનસિક સહારો મળે છે. જેને લીધે ઘણીવાર તેનો વીલપાવર વધે છે અને તેને સફળતા મળે છે અને તેનો યશ જાય છે પેલા માદળિયાને કે તાવીજને. આને શું કહીશું ?

માનતા, બાધા આખડી એ બધું શું છે ? એ બધું ખોટું છે એમ પણ કેમ કહી શકાય ? માનવીને વિપરિત સંજોગોમાં ટકી રહેવાનું બળ એનાથી મળતું હોય તો એની ટીકા શા માટે ? જો કોઇ નિર્દોષ વસ્તુ કે વાત માનવીને માનસિક સહારો આપી શકતા હોય તો તેનો વિરોધ શા માટે ?

પરંતુ એ બધામાં વિવેકભાન તો જળવાવું જ રહ્યું. બાકી સંતાન માટે કોઇ બાળકની હત્યા કરવી કે કોઇને ડાકણ,ભૂત, પિચાશ વળગ્યા છે માની દોરા ધાગા, કે ભૂવા ધૂણાવવા એ તો અંધશ્રધ્ધાની ચરમસીમા જ છે ને ? અન્ધશ્રધ્ધાની આ ચરમસીમાએ કહેવાતા અનેક બાપુઓ,મહંતો, આશ્રમો, મઠો, વિગેરેમાં અનેક ગોરખધંધાઓ ચાલતા રહે છે. છતાં લોકોની આંખ ઉઘડતી નથી અને ગાડરિયો પ્રવાહ ચાલુ રહે છે. આ અંધશ્રધ્ધામાંથી શિક્ષિત લોકો પણ કયાં બાકાત રહી શકે છે ?

બાકી નિદા ફાઝલીએ કહ્યું છે તેમ…આપણે માટે તો..

“ ઘરસે મન્દિર, મસ્જીદ બહોત દૂર હૈ,

ચલો કિસી રોતે હુએ બચ્ચેકો હંસાયા જાયે..”

( published in global gujarat ” atargali ” )

4 thoughts on “શ્રધ્ધા..અશ્રધ્ધા કે અંધશ્રધ્ધા

  1. શ્રધ્ધા અને અંધ શ્રધ્ધા વચ્ચે અત્યંત સુક્ષ્મ રેખા છે, શ્રધ્ધા ક્યારે અંધ શ્રધ્ધામાં પલટાઈ જાય છે તે ખબર પડતી નથી. વ્યક્તિ મુશ્કેલીમાં હોય ત્યારે કોઈનું અવલંબન શોધે છે અને જો કોઈ એવી વ્યક્તિ મળે કે જે આવી વ્યક્તિનો આત્મ વિશ્વાસ મજબૂત કરે પણ સામાન્ય અનુભવ એવો છે કે, આત્મ વિશ્વાસ ધરાવનારનો વિશ્વાસ પણ ડગાવી દે તેવી વ્યક્તિ મળી જાય અને કોઈ એવાના શરણે લાવી મૂકી દે કે પેલી મુંઝાયેલી વ્યક્તિ બાધા-આખડી વગેરેમાં પડી જાય અને આમ અંધ શ્રધ્ધા ફાલે ફુલે !

    Like

  2. બહુજ સરસ પ્રેરણા દાયક લેખ.
    મનુષ્યની લાલચ અને લાલસાનો કોઈ અંત નથી અને કંઈક પામવા માટેજ આ બધું કરાતું હોય છે.

    Like

  3. “જ્યાં ગોચર દુનિયા..પછી તે ઈતિહાસ..ભૂગોળ, કે વિજ્ઞાનની સીમાઓ લંબાવાય તેટલી લંબાવી શકીએ..ત્યાર પછીનું એક અગોચર વિશ્વ પણ છે..એ હકીકત સર્વ સ્વીકાર્ય ન હોય પણ માનવીય શક્તિઓની સીમારેખાની બહારની દુનિયાને જોવા એક ત્રીજા નેત્રની જરૂરિયાત હોય છે..જેને જ્ઞાનનું ત્રીજું નેત્ર કહીએ છીએ તે જ્યારે ઈશ્વરકૃપાથી ખુલી જાય ત્યારે તેની આજ દુનિયા નવી લાગવા માંડે તો નવાઈ ન કહેવાય. એવું અંગત રીતે માનવું અને અનુભવી ને એને દ્રઢ્વિશ્વાસમાં પરિવર્તન કરવું એ અનોખી બુદ્ધિયાત્રા છે. આ પણ એક હકીકત છે. જેટલી વિજ્ઞાનની અજાયબીઓ પણૅ જોઈએ છીએ. કારણ આપણી જીવનયાત્રા તો એક અધૂરા સત્ય જેવી જ છે.

    Like

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / બદલો )

Connecting to %s