મારા રવીંદ્રનાથ..15

એ ચાર દિવસ અમે કવિ-પરિવારની અતુલ્ય મહેમાનગતીમાં ઝબોળાઇને કોલકાતા પાછા ફર્યાં. આ પરિવારે જે ગરવું આતિથ્ય અમારે માટે રચ્યું એ આપણા દેશમાં અન્યત્ર ભાગ્યે જ જોવા મળે. જેમાં કાંકરો પણ ન હોય એવી પૂર્ણ પરોણાગત પાથરવી અને જાણે કાંઇ કર્યું નથી એવો ભાવ સેવવો – આવું ભાગ્યે જ જોવા મળે. અમારી ખાતરબરદાસમાં ઝીણામાં ઝીણી બાબતમાં ક્યાંય છિદ્ર ન રહે એટલી કાળજી, છતાં અમારાથી અંતર જાળવવાની સંસ્કારિતા. મહેમાનગતીની ધાંધલધમાલથી આગંતુકને આતિથ્ય પરત્વે ઉદાસીન કરી મૂકવાની એક કટેવ આપણે ત્યાં જોવા મળે છે; ના, એવું કશું જ નહીં. પૂર્વ અને પશ્ચિમના સંસ્કારોનું સુભગ સંમ્મિલન એ તો ઠાકુર પરિવારની ખાસિયત છે. આ કુળે બંગાળી સંસ્કારિતાના ઘડતરમાં મહદ ભાગ ભજવ્યો છે. તેનામાં ભારતીય અને અંગ્રેજી રસમોનું સંમિશ્રણ સધાયું છે. એમના આતિથ્યમાં આગવી ભાત છે : મહેમાનની પ્રત્યેક સગવડ પ્રયોજીને પછી એને પોતીકાં એકાંત અને નિરાંત રચી લેવા દે છે. અહીં એનો અનુભવ થયો – જાણે ઘર છોડીને બીજા ઘરમાં રહેવા ગયા હોઇએ એવો અનુભવ. આતિથ્યના અતિરેકમાં આપણે અતિથિને ‘આપણા’ બનાવી લેવા અધીર હોઇએ છીએ, યજમાન-મહેમાન વચ્ચે અંતર નથી રાખતા. આવનારની અંગતતાનો આદર કરવો એ પશ્ચિમી જીવનવિવેક છે અને બેઉ પક્ષને સંતોષભાવ આપે છે. રવીન્દ્રનાથના કુટુંબનો અમને આવો અનુભવ થયો. આમાં ક્યાંય સ્નેહનો અભાવ ન જણાય. કોલકાતાનો અમારો પંથ ટૂંકો જ હતો, ને રસ્તામાં કાંઇ ખાવાની જરૂર પડવાની નહોતી. પણ પ્રતિમાદેવીએ વિદાય વખતે જાતજાતનો નાસ્તો બંધાવ્યો. તેની જરૂર નહોતી, પણ જરૂરિયાત ન હોય છતાં જે આવે છે તેનું માધુર્ય ઑર હોય. સાચું કહું તો, આ બિનજરૂરી ભાતાને કારણે અમને જરાય મનબોજ ન થયો. આમ તો નાસ્તાનો એ ડબરો અમારી નાની પુત્રી ખાતે જ હતો, પણ, રસ્તામાં વર્દ્ધમાન સ્ટેશને દીકરીનાં માતા-પિતાએ પણ એની મૉજ લીધી. અને ત્યારે ખ્યાલ આવ્યો કે દીકરીને નામે પ્રતિમાદેવીએ બંધાવેલું ભાતું અમારે માટે પણ હતું. શાન્તિનિકેતન પહોંચ્યા પછીની સવારે અમને રાજવી ઢબની જે મિજબાની મળેલી તેનો સિલસિલો આમ વર્દ્ધમાન સ્ટેશન સુધી ચાલ્યો! અને પછી દોડતી રેલગાડીમાંથી એ મ્લાન સંધ્યાને દિગંતને ખોળે સમાઇ જતી હું જોઇ રહેલો.

ને અમે [1941માં] ફરીવાર શાન્તિનિકેતનનું પરિયાણ વિચાર્યું ત્યારે જૂની સાંભરણો ચિત્તને તીરે ટોળે વળી. ગઇ મુલાકાત વખતે બીરભૂમ જિલ્લાની ધરતી પર આગ વરસી રહી હતી. આ વેળા પણ એવે સમયે જ જવાનું ગોઠવાયું, ગરમીનો અમને વિચાર પણ ન આવ્યો. અમે કાંઇ સહેલગાહે કે હવાફેરે નહોતાં જતાં, અમે તો એક કવિના સાન્નિધ્યને પામવા જવાનાં હતાં. કોલકાતામાં પણ ઠંડક તો નહોતી જ. અમે કવિવરને અમારી મુલાકાતની યોજના જણાવી. જવાબ આવ્યો કે આ વખતે તો કવિવરની મઢૂલી ‘શ્યામલી’માં અમારો આવાસ રહેશે. આમ, કેટલાક લોકો પહાડોમાં ઘૂમવા અને દરિયાકાંઠે મહાલવા જવાનાં હતાં ત્યારે નવ્વાણું માઇલ દૂર વસેલા શાન્તિનિકેતન તરફ અમે ઊપડ્યાં.

( અન્નદાશંકર રાય. આ જાણીતા બંગાળી સાહિત્યકારે કવિવરને ‘ઍન આર્ટીસ્ટ ઇન લાઇફ’ કહ્યા છે.
વિષ્ણુ દે : બુદ્ધદેવ જેવા જ નવકવિ જેમણે પણ રવીન્દ્રનાથનો કવિતામાર્ગ ચાતર્યો હતો.
ગુરુદેવના એક નિકટજન; યુરોપ-પ્રવાસના સાથીદાર.
કવિ-પુત્ર રથીન્દ્રનાથનાં પત્ની, ચિત્રકાર. )
( અનુવાદ..શ્રી જયંત મેઘાણી..ઉદ્દેશમાં પ્રકાશિત લેખમાળા )

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / બદલો )

Connecting to %s