મારા રવીન્દ્રનાથ..14

રવીન્દ્રનાથે સહુ પહેલી વાત તો એ કરી : “નિશાચર હોવાનો દંડ તમારે આપવો પડ્યો એ ઠીક થયું. રાતભરનો તમારો ઉપવાસ કેવો રહ્યો? આ મુલાકાત વિશે તમે ક્યારેય કાંઇ લખો તો આ પ્રસંગ ન સંભારતા.”

કવિ બીમારીમાંથી હજુ બેઠા થયા હતા, પણ માંદગીનાં કોઇ ચિહ્નો એમના ચહેરા પર હતાં નહીં. હમેશ માફક ઝળકતી રેખાઓ મુખને શોભાવતી હતી. એમનાં રતુંબડાં, ઊજળાં નેત્રપલ્લવો તેને દીપ્તિવંત બનાવતાં હતાં; અને વિશાળ ભાલ થકી કવિ ગરવાઇ ધારણ કરતા હતા. કોઇ મુગલ શહેનશાહ જેવા ચક્ષુઓ એમને કવિ કરતા રાજવીની મુદ્રા અર્પતા હતા. એમની આંખમાં આંખ પરોવતા ડર લાગે. વાતો કરતી વખતે એ ભાગ્યે જ શ્રોતાઓની સામે જુએ, પણ આંખો મેળવે ત્યારે આપણી દૃષ્ટિ નીચું જોઇ જવા ઇચ્છે. એમ થાય કે હમણા આ નજર આપણા આત્માને વીંધીને આરપાર નીકળી જશે, તો એમનું સ્મિત મીઠપથી ઊભરાતું હોય; શ્વેત દાઢીની પછીતેથી જાણે એ મલકાટ સોળે કળાએ ખીલી ઊઠે, નયનમાંથી સ્નેહ ઝરે.

પણ, ના, રવીન્દ્રનાથના બાહ્ય દેખાવને આ રીતે મૂલવવો બરાબર નહીં ગણાય. એમનું સ્વરૂપ સોહામણું છે ખરું, પણ એ એમનાં આકાર-દેખાવ-અંગભંગિઓને લીધે નહીં, એમની ઊંચી, પ્રભાવક કાયાને કારણે પણ નહીં. ખરેખર તો એમનું સૌંદર્ય સુંદર દેખાવમાં સમાપ્ત નથી થતું, પણ એમની પ્રતિભા થકી પણ ઝળકે છે. રવીન્દ્રનાથ અસાધારણ રૂપરાશિના સ્વામી હશે, પણ એ સૌંદર્ય સમયજીવી સુંદરતાથી અધિક છે – એવું સૌંદર્ય જેની મીમાંસા સૌંદર્યશાસ્ત્રનો વિષય બને. કવિવરે જ ક્યાંક કહ્યું છે કે એમના ખંડમાં બીથોવનની તસ્વીર છે તેમાંનો ચહેરો સૌંદર્યના પ્રચલિત માપદંડો પ્રમાણે ભાગ્યે જ સુંદર કહી શકાય. પણ જોનારને એ ચહેરો ઝાલી રાખે છે, જ્યારે બીજા સેંકડો સોહામણા ચહેરાઓ તરફ કોઇનું ધ્યાન પણ જતું નથી. બીથોવન કદરૂપા હતા છતાં સુંદર હતા. રવીન્દ્રનાથનું સૌંદર્ય એ પ્રકારનું છે. એ ચહેરેમહોરે કુરૂપ હોત તો પણ એમનું સૌંદર્ય ઝંખવાત નહીં, કારણ એમનાં પરિધાન–વાતકલા–ઢબછબમાં, રોજિંદા જીવનની ઝીણીમોટી બાબતોમાં, નાનામાં નાના વર્તનમાં – આ સર્વમાં એ એક કલાધર છે, સર્જક છે. કદાચ અન્નદાશંકરે એમને ‘જીવનના કલાધર’ કહ્યા છે એમાં ઔચિત્ય છે. એમના મુખ ઉપર ઝળકઝળક થાય છે એ એમની પ્રતિભા છે. કેવળ ઊજળી ત્વચા અને ધારદાર મુખમરોડો થકી સૌંદર્ય નથી પ્રગટતું. એમનું સકલ જીવન એક કળાકૃતિ છે. જીવન અને કળાને એમણે નોખાં નથી ગણ્યાં, પણ બેઉનું અજબ સંયોજન નિપજાવ્યું છે. એમનું જીવન એમની કળા સાથે જ ખીલ્યું છે, અને જીવન થકી જ એમની કળા પાંગરી છે. કળાના તરસ્યા જીવ માટે, એક કળાકાર માટે એ અદમ્ય આકર્ષણનું પાત્ર છે. નેપોલિયન માટે જર્મન કવિ ગેટેએ કહેલું : ‘આ એક પરિપૂર્ણ મનુષ્ય છે’. એ જ ઉક્તિ રવીન્દ્રનાથ માટે પણ વાપરી શકાય. તમામ થોથાંઓ વાંચી નાખ્યા પછી, સચરાચર ફરી વળ્યા પછી, કોઇ જ્ઞાની રવીન્દ્રનાથની નજીક આવશે તો કહેશે કે ‘એક સંપૂર્ણ માનવકૃતિ જોવા મળી’. કવિએ ‘પ્રાન્તિક’ કાવ્યસંગ્રહ હજુ પૂરો જ કર્યો હતો, અને બંગાળી કવિતા વિશે એક પુસ્તક લખી રહ્યા હતા. એમના ટેબલ પર કાવ્યસંગ્રહો પડ્યા હતા એમાં મારા જેવા આધુનિક કવિઓના પણ કેટલાક હતા. આધુનિક કવિઓ પૈકી વિષ્ણુ દેની કવિતા વિશે કવિ કહે,
“મને તેનો અર્થ સમજાવી દ્યો તો ઇનામ આપું.” હું મૌન રહ્યો. પણ અમારી સાથે હતા એ પ્રશાંત મહાલનોબીસને આધુનિક કવિતા વિશેની ચર્ચામાં બહુ રસ હતો. એક સાંજે પ્રતિમાદેવીના સ્ટુડીઓમાં પ્રલંબ ચર્ચા ચાલી. એ રમ્ય જગ્યામાં, એના તિમિરમાં જાણે વૃક્ષ પર ફળ લટકતાં હોય એવા વીજળી-દીવા આછો ઉજાસ પ્રસરાવતા હતા, નીચી છત પર તારાલોક ચીતરાયો હતો. વૈશાખની એ સલૂણી સંધ્યાએ કવિતાની ચર્ચા નહીં, કવિતા-પઠન વધુ શોભે. એ સાંજે ચર્ચા ચાલી તેનો હું શ્રોતા જ રહ્યો.

( બુદ્ધદેવે પત્ની પ્રતિભાનું આ હુલામણું નામ રવીન્દ્રનાથની નવલકથા ‘ઘરે-બાહિરે’ના એક પાત્ર મક્ષીરાણી પરથી અપનાવેલું. (શબ્દાર્થ : વડી મધમાખી.) બંગાળી સાહિત્યમાં પ્રતિભા બસુનું પોતીકું સ્થાન છે. )

( અનુવાદ: શ્રી જયંત મેઘાણી.. ઉદ્દેશમાં પ્રકાશિત લેખમાળા )

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / બદલો )

Connecting to %s