મારા રવીન્દ્રનાથ..12

મેં એમનું યુવાસ્વરૂપ નહોતું જોયું; આયુષ્યના મધ્યાહ્ને કવિ પહોંચ્યા ત્યારે હું જન્મ્યો. વીતેલા યુગની વાતો અમે મોટેરાઓ પાસેથી ધરાઇને સાંભળેલી. એક પ્રજા તરીકે આપણે જીવનકથાઓ અને આત્મકથાઓ લખવાની બાબતમાં ઉદાસીન છીએ, પણ સદ્‌ભાગ્યે રવીન્દ્રનાથની જીવન-કથનીના અંશો એમનાં કેટલાંક પુસ્તકોમાં સચવાયા છે. એવો સમય આવશે કે જ્યારે એમની જીવનઝાંખી મેળવવા માટે લોકો ધબકતાં હૈયે આ કથાનકોનાં પૃષ્ઠો પર ફરી વળશે. એમની જીવનકથાના ટુકડાઓ એકત્ર કરીને, તેને ગોઠવીને તેમાંથી જે કવિછબિ ઊપસશે એ ભાવિ પેઢીઓના સંસ્કારવારસાનો એક ભાગ બનશે. પણ અમે તો એમને પ્રત્યક્ષ જોયા-જાણ્યા છે, એમના ચરણે બેસીને ગોષ્ઠિના ગુલાલ ઉડાડ્યા છે એ લહાવો તો અનન્ય છે. અમે તો એમની મહાનતાનો, કહો કે, કૅફ માણ્યો છે.

શાન્તિનિકેતનથી વિદાય થવાના દિવસે અમે વંદના કરવા ગયાં ત્યારે કવિને પથારીમાં પડેલા દીઠા. એ ઢળતી બપોરે નભ અને થલ પર જ્યારે પ્રકાશના પુંજ પથરાયા હતા એ સમયે અમે કવિવરના બંધ ખંડમાં પ્રવેશ કર્યો. જાણે રાત હોય એવો અંધકાર ખંડને ઘેરતો હતો. ખૂણામાં નાના લૅમ્પનો આછો પ્રકાશ ઝરતો હતો. કવિ આંખો મીંચીને પથારીમાં સ્થિર પડ્યા હતા. અમારા આગમનની જાણ થઇ ત્યારે એમણે પાંપણો અરધી ઊંચકી અને થોડા શબ્દો ગણગણ્યા. આશિષ આપવા બન્ને હાથ ઊંચા કરવા ઉપાડ્યા ખરા, પણ અધવચ્ચેથી પાછા નમાવી લેવા પડ્યા.

એ મારી ક્ષણોની કથની કહેવા શબ્દો પાછા પડે. હૃદય પર અચાનક એક પ્રહાર પડ્યો હોય, સંવેદનતંત્ર બહેર મારી ગયું હોય એવા અનુભવથી મારો કંઠ રુંધાયો. હું એ અર્ધચેતન અવસ્થામાં કવિની પૂર્ણ આકૃતિ પણ આંખોમાં ભરી લેવા ન પામ્યો. ખંડની બહાર આવ્યા પછી જ મુક્ત શ્વાસ લઇ શક્યો. અમર કવિને આ સૃષ્ટિ પર પથરાયેલા સોનવરણા પ્રકાશ સાથે પ્રગાઢ સખ્ય હતું, પણ આજે તો એ માનવી ઉજાસવિહીન ખંડમાં માટીનો ચેતનાહાર્યો ઢગલો થઇને પડ્યો હતો.
‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍
[બંગાળી પાઠ]

હે નૂતન, દેખા દિક આર-બાર જન્મેર પ્રથમ શુભક્ષણ.
તોમાર પ્રકાશ હોક કુહેલિકા કરિ ઉદ્¬¬ઘાટન
સૂર્યેર મતન.
રિક્તતાર વક્ષ ભેદિ આપનારે કરો ઉન્મોચન. વ્યક્ત હોક તોમા-માઝે અસીમેર ચિરવિસ્મય ઉદયદિગન્તે શંખ બાજે, મોર ચિત્ત-માઝે ચિરનૂતનેર દિલ ડાક પંચિશે વૈશાખ.

[એંશીમા અને અંતિમ જન્મદિન નિમિત્તે વિદ્યાર્થીઓના આગ્રહથી રચેલું કાવ્ય, 1941. ‘ગીતપંચશતી’, પા. 355]

[અનુવાદ]

હે નિત્યનૂતન,
મમ જન્મ તણી ક્ષણ મંગલ ફરી લાવો, ફરી ફરી લાવો!
ધુમ્મસ-ભેદંતા રવિતેજ બની તમે આવો!
આ રિક્ત સૃષ્ટિને વીંધી નવ નવ રૂપે પ્રગટો,
ને જીવનકુંજે મુદિત મંગલ ગાઓ!
નિજમાં સંચિત વિશ્વ તણાં વિસ્મય સઘળાં ખોલો,
પ્રાચી-દ્વારે શંખઘોષ ગજાવો!
પચીસમે વૈશાખ-પ્રભાતે*,
હે નિત્યનવલ,
આ જીવનખોળે નવલા જનમ તમે અવતારો!

* બંગાળી સંવત મુજબ વૈશાખની 25મી તિથિએ કવિવરની વરસગાંઠ.

[અનુવાદ શ્રી જયંત મેઘાણી ‘ઉદ્દેશ’, મે 2010]

One thought on “મારા રવીન્દ્રનાથ..12

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / બદલો )

Connecting to %s