રતની, રતનિયો

મંદિરા બારીમાં ઉભી ઉભી જોઇ રહી હતી. શૈશવમાં અનેકવાર આ ખેલ જોયો હતો. મન ભરીને માણ્યો હતો. આજે પણ મદારીની ડુગડુગીના અવાજે તે આપોઆપ આકર્ષાઇ. એ દિવસોની માફક દોડીને શેરીમાં તો ન જઇ શકાયું. પરંતુ બારી પાસે ઉભી રહી તે ફરી એકવાર એ જ કુતૂહલથી નીરખી રહી.

મદારીએ વાંદરાને ..અર્થાત્ પોતાના રતનિયાને એક તરફ બેસાડયો હતો. હવે તે રતનીને તૈયાર કરી રહ્યો હતો. જેથી રતનિયો તેની તરફ આકર્ષાય.મદારીએ રતનીને પફ, પાઉડર લગાવ્યા. હોઠને લિપસ્ટીકથી લાલચટ્ટક કર્યા. હાથમાં બંગડી, પગમાં ઝાંઝર પહેરાવ્યા. રતની તૈયાર થઇ….મદારીએ એકવાર તેની સામે જોઇ સંતોષ વ્યક્ત કર્યો..હ..બરાબર..હવે રતનિયાને ચોક્કસ પસંદ આવશે.

હવે મદારીએ જાહેર કર્યું કે રતનિયો રતનીને જોવા આવ્યો છે. રતનિયો ગર્વભેર એક તરફ બેસી રહ્યો. સજી ધજીને તૈયાર થયેલ રતની હાથમાં ચાનો કપ લઇ ઠુમક ઠુમક ચાલે, પગમાં ઝાંઝર રણકાવતી રતનિયા પાસે જઇને ઉભી રહી. એક ઘૂરકિયુ કરી રતનિયાએ તેની સામે જોયું. થોડી વાર રતનિયો ઘૂરકીને રતની સામે જોઇ રહ્યો. રતની નીચું માથું કરી ચૂપચાપ ઉભી હતી. પસંદગી તો રતનિયાએ કરવાની હતી ને ?

મન્દિરા કેવા યે રસથી આખો ખેલ જોઇ રહી હતી..નજર સામે અતીતનું કોઇ દ્રશ્ય ઉભરતું હતું કે શું ? અનેકવાર તે પણ આમ જ સજી ધજીને તૈયાર થતી હતી. કેટલાયે રતનિયા આવ્યા અને મોં બગાડી ચાલ્યા ગયા. કાળી રતની કોઇને જલદી પસંદ કેમ આવે ? ભલે ને પોતે કમાતી હતી..આટલું ભણી હતી..પણ રૂપ આપવામાં ઇશ્વરે તેની સાથે પૂરી કંજૂસાઇ કરી હતી..અને ગુણ જોવાની તો આજકાલના રતનિયા પાસે દ્રષ્ટિ જ કયાં રહી છે ? એક ચકરાવામાં ફસાઇને માબાપની ઇચ્છાને માન આપીને તે તૈયાર થતી રહી..કોઇ રતનિયાની આશાએ.. અને અંતે રતનિયો મળ્યો તો ખરો.. તેની નોકરીને લીધે મળ્યો..તેના સારા પાંચ આંકડાના પગારને લીધે મળ્યો તેની જાણ તો પાછળથી થવા પામી હતી. એ સમયે તો તે રૂપને..કાળા ધોળા દેખાવને નહીં ગુણમાં માનનારો યુવક હતો. ચામડીના રંગથી શો ફરક પડે છે. સૌન્દર્ય તો ગુણને લીધે શોભે છે. અને એ જોવા માટે દ્રષ્ટિ જોઇએ..એવી રતનિયાની વાતથી ઘરમાં હરખનું મોજું ફરી વળ્યું હતું. કેવી ધામધૂમથી પપ્પાએ પોતાના લગ્ન કર્યા હતા. અને પછી જ હકીકતની જાણ થવા પામી હતી. અને જીવન બેસુરૂ બન્યું હતું. રતની ફકત કમાવાનું સાધન માત્ર બનીને રહી ગઇ હતી. ગળામાં માતૃત્વની બેડી લટકાવાઇ ગઇ હતી. અને મા તો હમેશ માટે ત્યાગમૂર્તિ..સહનમૂર્તિ..સંતાન માટે એ કોઇ પણ પીડા સહન કરી જ શકે ને ?
મન્દિરા ન જાણે કયાં ખોવાઇ રહી હતી.

અચાનક મદારીનો મોટો અવાજ કાનમાં અથડાયો. માઇ બાપ, રતનિયાને રતની પસંદ આવી ગઇ છે. હવે શરૂ થશે લગ્ન…અને ત્યાં ઉભેલ ટોળા સામે મદારી ટોપી ફેરવવા લાગ્યો. લગ્નમાં ચાંલ્લો તો આપવો પડે ને ? રતનીને રતનિયો પસંદ આવ્યો છે કે નહીં ? એવો સવાલ ત્યાં ઉભેલ કોઇને ન આવ્યો.

રતનિયો અને રતનીએ એકબીજાને હાર પહેરાવ્યા..લગ્ન થઇ ગયા. રતની પગમાં ઝાંઝરી પહેરી છમ છમ કરતી રતનિયાની આગળ પાછળ ગોળ ગોળ ઘૂમતી રહી. ખેલ પૂરો થયો. ત્યાં ઉભેલ બાળકો આનંદ અને વિસ્મયથી વાંદરા, વાંદરીને જોઇ રહ્યા અને તાળીઓ પાડવા લાગ્યા. મન્દિરાની નજર સમક્ષ ગર્વભરી, ટટ્ટાર ચાલે ચાલતો રતનિયો અને તેની આસપાસ ઝાંઝર પહેરી ગોળ ઘૂમતી રતની કયાંય સુધી દેખાતા રહ્યા.

રતનીની જગ્યાએ પોતાની જાત કેમ દેખાતી હતી ? પોતે યે આમ જ ઘૂમતી હતી ને રતનિયાની આસપાસ…દોરડું કેટલું લાંબુ રાખવું..કયારે લાંબુ રાખવું..કયારે ટૂંકુ કરવું…એ રતનિયો નક્કી કરે..સંજોગો અને જરૂરિયાત મુજાબ પરિઘ કયારેક નાનો મોટો થતો રહેતો….પણ ઘૂમવાનું કેન્દ્રની આસપાસ જ..વર્તુળાકારે દોરાયેલ અદ્રશ્ય પણ ચોક્કસ પરિઘ પર જ…

અચાનક મન્દિરાની નજર ફરીથી બારી બહાર પડી. વાંદરી ન જાણે કઇ વાત પર વિફરી હતી…અને એક આંચકો મારી, મદારીના હાથમાંથી દોરી છોડાવી..વાંદરા તરફ નજર સુધ્ધાં નાખ્યા સિવાય ભાગી.

મન્દિરાની ભીની આંખોમાં ન જાણે કયાંથી એક ચમક ઉભરાઇ આવી..વીજળીનો ચમકાર…ચહેરા પર એક મક્કમતા..અને હવે બધાયે ગાળિયા ફગાવી દઇ, પોતાની અલગ કેડી બનાવવાનો મક્કમ નિર્ધાર મન્દિરાના આખા અસ્તિત્વને અજવાળી રહ્યો.

( સ્ત્રીમાં પ્રકાશિત કોલમ જીવનની ખાટી મીઠી.. )