પરમ સમીપે

આશાની ઉજળી કિનાર..

” પહાડ ઝરણાંને ખોઈ બેઠો છે,

એને ખળખળનો ભાસ લાગે છે.”

છેક મોડી રાત્રિએ થાકેલ શચીને અંતે નીંદરરાણીએ પોતાના આગોશમાં લીધી ખરી. નિન્દ્રા જેવું દયાળુ બીજું કોઇ નથી. જીવનના આધિ, વ્યાધિ અને ઉપાધિમાંથી તે ક્ષણિક છૂટકારો અવશ્ય આપે છે. રાહતની બે ચાર ક્ષણો તે જ આપી શકે છે. નહીંતર માનવી પાગલ થઇ જાત. વિચારોના વમળમાં ફસાયેલ માનવીને તે થોડો હાશકારો આપે છે.
આત્મહત્યાનો અંતિમ નિર્ણય કરી થાકેલ, હારેલ શચીની પાંપણો થોડીવાર બિડાઇ. સવારે ઉઠી ત્યારે માથુ ભારે હતુ. પરંતુ આજે તો હસતાં રહેવાનું હતું. મમ્મીને ક્ષણવાર માટે પણ પોતાની ઉદાસીની ઝલક સુધ્ધાં ન મળવી જોઇએ. જેથી પોતાના મૃત્યુ બાદ તેના મનમાં એવી કોઇ શંકા, કોઇ વહેમને સ્થાન ન રહે.

‘ મારી શચી તો હમેશા હસતી જ હોય. અરે, આજે સવારથી ખુશખુશાલ હતી. અને આ શું થઇ ગયું ? ‘ પોતાના ગયા બાદ કલ્પાંત કરતી મમ્મીની કલ્પનાથી ભીની બનેલ આંખો મમ્મીની નજરે ચડે તે પહેલાં શચીએ હાસ્યનો મુખવટો ઓઢી લીધો.

‘ ગુડમોર્નીંગ, મમ્મી ‘ હમેશની જેમ શચી બહાર નીકળી મમ્મીને વહાલથી ભેટી પડી ત્યારે અનિતાબહેનને હાશ થઇ. તેને ડર હતો કે ફરી પાછો કયાંક તાવ ન આવ્યો હોય.

‘ મમ્મા, આજે નાસ્તામાં ગરમાગરમ આલુ પરોઠા…અને તે પણ મારા હાથના. ‘ ઓકે તને ગમે તેમ. તો હું જરા મંદિરે થતી આવું. ? ‘ ’ નો..આજે મારી સામે જ…હું પરોઠા બનાવું અને તું ગરમ ગરમ ખા.’ ’ કેમ સાસુજીને ખવડાવવાની પ્રેકટીસ કરવાની છે ? ‘ શચીને હસતી જોઇ અનિતાબહેન પણ હળવા મુડમાં આવી ગયા.

’ હા, તું અમને ઘરમાંથી ભગાડવાના પેંતરા કરે છે તો શીખવું જ રહ્યું ને ? ‘

’ શચી, કુંતલને મળવાનું કયારે ગોઠવવું છે ? ‘ અનિતાબહેનના હૈયાની વાત તુરત હોઠ પર આવી જ ગઇ.

શચી પોતાની આ ભોળી, સરળ મા સામે જોઇ રહી. આવી માને તે છેતરતી હતી ? પણ..શું કરે પોતે ? પોતાની પાસે બીજો કોઇ ઉપાય વિધાતાએ કયાં રહેવો દીધો હતો ? મનના ભાવોને સંતાડી તેણે હસીને કહ્યું,

’ તું કહે ત્યારે..હવે આપણે તો બધા હથિયાર હેઠાં મૂકીને તારી શરણાગતિ સ્વીકારી જ લીધી છે. ‘

‘ સરસ.. “ મામ્ એકમ્ શરણમ્ “

એવું તો ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે પણ ગીતામાં કહ્યું જ છે. હવે તું મારે શરણે આવી છે તો તું જો હું તને કેવા સરસ છોકરાઓ બતાવું છું. મારી દીકરીને બધી રીતે ગમી જાય તેવો છોકરો શોધી કાઢવાની જવાબદારી હે ભક્ત, આજથી હું ઉપાડું છું. ‘ અનિતાબહેન પણ ન જાણે કેમ પણ આજે ખીલ્યા હતા. શચીએ તાળીઓ પાડી તેમને વધાવ્યા. અને મા દીકરીના ઘૂઘવાટનું મોજું આખા ઘરમાં ફરી વળ્યું. મા દીકરીને ખુશ રાખવાના પ્રામાણિક પ્રયત્નો કરતી હતી તો દીકરી માને ખુશ કરવાના સભાન પ્રયત્નો કરીને માને છેતરતી હતી. જે હોય તે પણ આ બે ચાર ખુશહાલ ક્ષણો તો મા દીકરીની પોતાની જ હતી. સવારે નાસ્તો અને બપોરની રસોઇ પણ શચીએ જ બનાવ્યા. અને બંને સાથે જ જમ્યા. એકબીજાને પ્રેમથી આગ્રહ કરી રહ્યા. અને હસીમજાકની છોળૉ ઉડતી રહી. અનિતાબહેન તો ખુશખુશાલ હતા. આભાને ફોન કરી કુંતલને એક બે દિવસમાં જ જોઇ લેવાનું પણ નક્કી થયું. શચીએ હસીને હા પાડી. શચીના હાસ્યમાં રહેલ કરૂણતા કે વિષાદની છાંટ આનંદમાં ડૂબેલ અનિતાબહેન પારખી ન શકયા.

સમય નિસ્પૃહભાવે મા દીકરીને નીરખતો વહી રહ્યો. એને તો કયારેક કશું કહેવાનું હોતું જ નથી. એના તો રંગ જ નિરાળા. એ તો ચૂપચાપ પોતાને જે કરવાનું હોય તે કરી નાખે અને પછી અલિપ્ત રહીને, પોતાની છાપ છોડીને ખસી જાય.

સાંજે શચી કહે, ‘

મમ્મી, લાયબેરીમાં આ પુસ્તક પાછું આપવાની તારીખ કયારની ચાલી ગઇ છે. આ તાવ આવ્યો તેમાં આપવાનું ભૂલાઇ ગયું હતું. જરા પુસ્તક આપતી આવું. અને મન થશે તો વળતા પાંચ મિનિટ દરિયાકિનારે આંટો મારીને જ આવીશ. દરિયા માટે શચીના પ્રેમને અનિતાબહેન કયાં નહોતા જાણતા ? અને દરિયો લાયબ્રેરીથી કંઇ એવો દૂર પણ નહોતો. ’પાછી દરિયાને જોઇને ગાંડાની જેમ પાણીમાં ન પહોચી જતી. બેટા, પાણીનો ભરોસો કયારેય ન કરાય. ’

પાણીનો વિશ્વાસ તો કદાચ કરી શકાય. પરંતુ માનવીનો ભરોસો કયારેય ન કરાય. ‘ શચી વિચારી રહી.

‘ અને વહેલી આવી જજે. પાછી થાકીશ તો વળી માથુ દુખશે.હું આવું તારી સાથે ? ‘ ’

ના, મમ્મી, હું જલદી જ આવી જઇશ. તું મારી ચિંતા ન કર. શચીએ જલદીથી જવાબ આપ્યો.

જોકે દરિયે જાય એટલે શચી પાણીમાં પગ ભીના કર્યા સિવાય રહી જ ન શકે. અને દરિયેથી શચી જલદી પાછી આવી ન જ શકે. તે માને ખબર હતી જ. દરિયે પહોંચે એટલે શચી પાણીમાં દોડી જાય અને ઉછળતા મોજાઓ દોડીદોડીને શચીને વહાલ કરવા તેના પગે વળગી જ જાય.

અને સાંજે માને વહાલથી ભેટી શચી ઘરની બહાર નીકળી ત્યારે તેની આંખો તરલ બની હતી. પરંતુ મા જોઇ શકે તે પહેલા માને હાથ હલાવી તે જલદીથી નીકળી ગઇ. પપ્પા કે સ્નેહાને છેલ્લે નહીં મળી શકાય. પરંતુ તેનો કોઇ ઉપાય નહોતો. આમ પણ હવે જિંદગીની અંતિમ ક્ષણોએ મોહ છોડવો જ રહ્યો. અને ઘર તરફ એક લાલસાભરી નજર નાખી શચી ભારે હૈયે બહાર નીકળી. પાછું વળી એક નજર મા તરફ નાખી લેવાની ઇચ્છાને દબાવી, અંદર ઉઠતાં ડૂસકાને ગળામાં જ અટકાવી શચીએ ઝડપથી પગ ઉપાડયા. તે જાણતી જ હતી કે મા તેને જોતી ઉભી જ હશે. પણ રખેને ઢીલું પડી જવાય તો ? જીવનને અલવિદા કહી શચીએ મોત સામે ડગ ભર્યા. લાઇબ્રેરીમાં જઇ તેણે પુસ્તક પણ બદલાવ્યું. કોઇને શંકા ન આવવી જોઇએ. જાણીજોઇને લાઇબેરીયન સાથે થોડી વાતો કરી. કયા નવા પુસ્તકો આવ્યા છે. અને કયા મગાવવા જોઇએ તેની પણ વાત કરી. અને હાથમાં પુસ્તક લઇ શચી દરિયે પહોંચી. પુસ્તક પણ પોતાની સાથે જ જળસમાધિ લેશે. હવે કોઇ વિચારો કરવા નથી. અને છતાં વિચારોથી મુકત થવું કદી આસાન હોય છે ખરું ?

નજર સમક્ષ સમુદ્રના મોજા ઘૂઘવતા હતા. પણ એ ઘૂઘવાટ શચીના કાન સુધી કયાં પહોંચતો હતો ? કદાચ મનનો ઘૂઘવાટ વધુ તીવ્ર હતો. જિંદગી કે મોત ? મનમાં તુમુલ યુધ્ધ ચાલી રહ્યું હતું. બળાત્કાર ફકત શરીર પર થોડો જ થાય છે ? બળાત્કાર થાય છે શરીર પર..પરંતુ એનો ભોગ બને છે મન.

શરીર પરના ઉઝરડા તો મટી જાય..પણ મન પરના ઉઝરડા..આ દૂઝતા જખમમાંથી સતત કંઇક વહેતું રહેવાનું..નિરંતર એક આશંકા, ભયના ઓથાર નીચે શ્વાસ લેવાયા કરશે..એને જીવન કહી શકાશે ? અપરાધી તો સમાજમાં વટથી ઘૂમી શકતો હતો. યુગેયુગે જવાબ તો વૈદેહી પાસેથી જ માગવામાં આવે છે ને ? ચારિત્ર્યની કસોટી… તો સીતાએ જ આપવાની ને ?

અને પોતા પાસે એવી કોઇ સાબિતિ કયાં હતી ? બલ્કે કલંકિની હોવાનો પુરાવો..જીવંત પુરાવો તેની ઉદરમાં સ્થાપિત થઇ ચૂકયો હતો. શું કરે તે ? કયાં જાય ? તે ધીમે પગલે પાણીમાં આગળ ચાલી. ઊછળતા મોજા તેને આમંત્રણ આપીને આવકારી રહ્યા હતા ?

ડૂબતા સૂર્ય પર એક નજર નાખી, મનોમન બધાને યાદ કરી જીવનનો અંત આણવા શચી ધીમેથી આગળ વધી. ઉછળતા મોજામાં તે હમણાં શમાઇ જશે અને તેની સઘળી વ્યથાઓનો અંત….આંખો બંધ કરી તે આગળ વધી ત્યાં જ…..

પાછળથી કોઇએ તેનો હાથ જોશથી પકડયો. તે ધૂજી ઉઠી. પાછળ ફરીને જોયું તો લય હતો. લય અત્યારે..? આ પળે અહીં ? શચી ધ્રૂજી ઉઠી. શું તેને પોતાના ઇરાદાની ગંધ આવી ગઇ છે ?

આગળ કશું વિચારે તે પહેલાં લયે પૂછયું, ’ શચી, ફરવા આવી છે ? ’

શચી મૌન રહી. શું જવાબ આપે ? ’

હું પણ થોડો ટહેલવા નીકળ્યો હતો. ત્યાં દૂરથી તને જોઇ અહીં આવી પહોંચ્યો. તું એકલી જ આવી છે ? હવે કેમ છે તારી તબિયત ? ‘

શચી હજુ જવાબ આપી શકવાની સ્થિતિમાં આવી નહોતી શકી. તે લય સામે જોઇ રહી.

’ શચી, તું તો જાણે મને ઓળખતી જ ન હોય તેમ મારી સામે જુએ છે. નોકરી છોડી દીધી એટલે સાવ જ ભૂલી ગઇ ? ‘

એક નાજુક ક્ષણ પસાર થઇ ચૂકી હતી. સ્વસ્થ થવાનો પ્રયત્ન કરવામાં તકલીફ તો પડી.

ધીમેથી તેણે જવાબ આપ્યો..

’ ના, ના, સર એવું નથી. હું તો…’

શચી વાકય પૂરું કરે તે પહેલાં લયે વચ્ચે જ કહ્યું,

’ શચી, નાઉ નો સર..તેં હવે નોકરી છોડી દીધી છે. અને મેં પણ …હવે અહીં કોઇ સર નથી. ‘ શચી આશ્ર્વર્યથી લય સામે જોઇ રહી. લયે પણ નોકરી છોડી દીધી.

કેમ ? ‘ તે કશું બોલી નહીં. પરંતુ તેની આંખનો પ્રશ્ન વાંચી લયે જ કહ્યું,

’ હા, શચી, મેં હવે મારો પોતાનો બીઝનેસ ચાલુ કર્યો છે. નોકરીમાં જલદી આગળ નહીં અવાય એમ લાગતાં મેં પણ નોકરીને તિલાંજલિ આપી દીધી છે. તો શચી, આજથી આપણે મિત્રો છીએ..ફકત મિત્રો..એમ આઇ રાઇટ ? ‘ અને લયે હાથ આગળ ધર્યો.

મૌન શચીનો હાથ અનાયાસે લંબાયો.

‘ ઓકે શચી થેન્કસ…નાઉ વી આર ફ્રેંડઝ…અને એનાથી આગળ વધીને એક વાત કહું ? જોકે આવી કોઇ વાત કરવા માટે કોઇ સારી પ્રસ્તાવના કરવી જોઇએ. પણ તને તો ખબર છે. હું બધી બાબતમાં થોડો ઉતાવળિયો છું. કામમાં પણ અને જીવનમાં પણ.. તો શચી, આજે ફ્રેંકલી એક વાત કરી શકું ? ન ગમે તો ના પાડવાની પૂરી સ્વતંત્રતા છે જ.’ શો જવાબ આપવો તે શચીને સમજાયું નહીં. તેણે લય સામે જોયું.

તેના મૌનને અર્ધસંમતિ ગણી લઇ લયે વાત આગળ વધારી.

’ શચી, ઘણાં સમયથી તને એક વાત પૂછવી છે. આજે હિમત કરું ? પૂછું ? તને ખરાબ તો નહીં લાગે ને ? ‘

છતાં પોતાનું મૌન કયાં તૂટયું હતું ? પ્રશ્નાર્થભરી આંખે તે લય સામે એમ જ તાકી રહી.

’ શચી, તું ..તું મને પસંદ છે..હું તને……’ શચીની વિશાળ,પાણીદાર આંખોમાં તાકતા તેણે ઉમેર્યું,

‘ અને હું તારી સાથે લગ્ન કરવા માગુ છું. હું તને પસંદ છું કે નહીં તેની જાણ નથી. તું વિચારીને જવાબ આપી શકે છે. ’

મોટી હિંમત કરતો હોય તેમ લય એકીશ્વાસે બોલી ગયો.

એક ક્ષણ..! ક્ષણભર માટે શચીની આંખોમાં એક જયોત પ્રગટી…પણ બીજી જ ક્ષણે બૂઝાઇ ગઇ. જે પળની એને પ્રતીક્ષા હતી..તે સામેથી આવી હતી. પરંતુ….અત્યારે…. આ પળે..જયારે તે જીવન મરણના વિચારો વચ્ચે ઝોલા ખાતી હતી.મોતને આવકારવા અહીં આવી હતી ત્યારે ? જીવનની કોઇ હોંશ..કોઇ અરમાન રહ્યા નહોતા ત્યારે આ પ્રસ્તાવ..? શું જવાબ આપે તે ? શચી મૌન જ રહી. લયનો એ જ પ્રશ્ન ફરીથી આવ્યો.

‘ શચી, મને ખબર છે આ અણધાર્યો પ્રસ્તાવ છે. અને એ માટેનું આ યોગ્ય સ્થળ પણ નથી જ. એ બદલ સોરી…પરંતુ તને અહીં જોઇને હું રહી ન શકયો અને મારા મનની વાત કહી દીધી. શચી, કોઇ ઉતાવળ નથી. પરંતુ તારા જવાબની મને પ્રતીક્ષા રહેશે. આજે, કાલે કે ગમે ત્યારે…. તું વિચારીને જવાબ આપજે.’
અને મૌન રહેલ શચીથી અનાયાસે બોલાઇ જવાયું.

‘નહીં લય, હવે એ શકય નથી. ‘

’કેમ શકય નથી ? હું તને પસંદ નથી ? ‘

’એ વાત નથી. તારા જેવી વ્યક્તિ તો નશીબદારના ભાગ્યમાં જ હોય..’

તો એ નશીબદાર તું કેમ ન થઇ શકે ? ‘

’ એ મારી કમનશીબી છે. તું કંઇ જાણતો નથી.’

’ અને મારે જાણવું યે નથી…’

’નહીં લય, મારી જિંદગીમાં એક ડાઘ લાગી ગયો છે..’

’ મને ચન્દ્ર એના ડાઘ સાથે જ ગમે છે.’

’ લય, આ સાહિત્ય નથી…જીવન છે.’

’ તારી સાથે જીવી શકાય તો જ મારે માટે જીવનનો કોઇ અર્થ છે. ‘

’ તું મારી વાત જાણીશ, સાંભળીશ તો તારી બધી ભાવનાઓનો ભાંગીને ભૂક્કો બની જશે.’

’ પણ મારે એવી કોઇ વાત સાંભળવી જ નથી. ‘ ’ અને કહ્યા સિવાય મારો છૂટકો નથી..’

’ જો શચી, તારો અતીત ગમે તે હોય…..તેની સાથે મારે કોઇ સંબંધ આજે પણ નથી અને ભવિષ્યમાં પણ નહીં જ હોય.. હું કયારેય તને કંઇ જ નહીં પૂછું. મને તારા વર્તમાનમાં અને ભવિષ્યમાં રસ છે.’

શચી મૂઢની માફક ઉભી રહી. લયને કેમ કહે કે ખાલી તેના અતીતની જ આ વાત હવે નથી રહી. અતીતને તો કદાચ તે અંતરના કોઇ ખૂણામાં દફનાવી દે. પરંતુ તેના અતીતથી પીછો છોડાવી શકાય તેમ હવે નથી રહ્યું. તેનો અતીત તેના વર્તમાન અને તેના ભવિષ્ય સાથે..તેની આખી જિંદગી સાથે સંકળાઇ ચૂકયો છે.

શચીની દ્વિધા પારખતા સૂર્યે સાગરમાં અંતિમ ડૂબકી લગાવી. અને સમય તો હમેશની માફક એક ગૂઢ મૌન સાથે ધીમે પગલે ત્યાંથી સરકી ગયો.

( શીર્ષક પંક્તિ ગૌરાંગ ઠાકર )
( દિવ્યભાસ્કર ગોલ્ડમાં પ્રકાશિત લઘુનવલ )