સંબંધસેતુ…6 March 6, 2008

” કિસ્સો કેવો મજાનો છે,
બેઉ વ્યક્તિ સુખી થયાનો;
પલ્લુ તારી તરફ નમ્યાનો તને,
મુજને આનંદ ઊંચે ગયાનો છે.”

સંબંધોની પણ એક આગવી મોસમ હોય છે. કયારેક પાનખરમાં ખરતા પર્ણૉની માફક ખરી જાય છે. તો કયારેક ભરઉનાળે પણ ગુલમહોરની જેમ ખીલી ઉઠે છે. તો કયારેક ચોમાસામાં ફૂટતી કૂંપળની જેમ સંબંધો ફૂટતા હોય છે.ઉછરતા હોય છે. જીવનપથ પર આવા અનેક સંબંધોની આવનજાવન,ભરતી ઓટ અવિરત ચાલ્યા કરતી હોય છે.કોઇ સંબંધોથી આપણે છલકાતા હોઇએ છીએ..કોઇ સંબંધોથી મૂરઝાતા પણ હોઇએ છીએ. કોઇ સંબંધો દિલને ટાઢક અર્પે છે..તો કોઇ તાપ પણ અર્પે છે. કોઇ સંબંધોમાં પીંછાની હળવાશ હોય છે. તો કોઇ સંબંધોનો ભાર જીવનભર વેઠવો પડતો હોય છે. જીવનમાં અનેક અનુભવો થતા રહે છે. અને માનવી ઘડાતો રહે છે. કયારેક કોઇ સાથેના કટુ અનુભવથી મનમાં કડવાશ વ્યાપી જાય છે. તો કયારેક કોઇ સુંદર અનુભવ પ્રસન્નતાની લહાણી પણ કરી જાય છે. ત્રાજવાનું પલ્લુ નમ્યાનો અને ઊંચે ગયાનો એમ બંને આનંદ જે સંબંધોમાં માણી શકાતો હોય તે સંબંધોનું પોત અનેરું હોય છે.

અમુક સંબંધો ન ગમે તો આપણે તોડી શકીએ છીએ..કે ઓછા પણ કરી શકીએ છીએ..પણ જયાં લોહીના સંબંધો હોય છે..એ તોડવા કે ઓછા કરવા આસાન નથી…અને છતાં એવું કરવું પડે છે ત્યારે દિલમાં ખુશી તો નથી જ થતી. ઘણીવાર એક ઘરમાં રહેવા છતાં..સંબંધો જળવાતા નથી હોતા તેવા ઉદાહરણો પણ જોવા મળે જ છે.
સંગીતાબહેનના ઘરમાં કંઇક આવી જ પરિસ્થિતિ છે. દસ વરસથી એક જ ઘરમાં દેરાણી જેઠાણી રહે છે…રહેવું પડે છે. કેમકે જુદા રહેવા જવા જેટલી આર્થિક સગવડ નથી. તેથી સાથે રહેવાની મજબૂરી છે. પરંતુ બે ભાઇઓ વચ્ચે એક શબ્દ પણ બોલવાનો વહેવાર નથી. એક જ રસોડામાં જેઠાણી રસોઇ કરી લે પછી દેરાણી પોતાની રસોઇ બનાવે છે. એ મેં નજરે જોયેલ છે. બંનેની વસ્તુઓ અલગ અલગ કબાટમાં રાખી છે. દેરાણીના કોઇ સગા આવ્યા હોય તો તે પોતાની રીતે સાચવી લે..જેઠાણી પોતાના વહેવાર પોતે સાચવે.કોઇ એકબીજાને કશું જ પૂછે નહીં..કહે નહીં. કયારેક કશું પૂછવાની જરૂર ઊભી થાય તો પણ જવાબ એક શબ્દ થી વધારે મળે જ નહીં. આ સંબંધમાં મજાની વાત એ છે કે બંનેના બાળકો એક જ સ્કૂલમાં ભણે છે. અને સ્કૂલમાં બંને સારા મિત્રો છે. બંને ને એકબીજા વિના ચાલતું નથી. પણ બાળકો પણ સમજી ગયા છે કે તેમને ઘેર કોઇને ખબર ન પડવી જોઇએ.ઘેર બંને એક્બીજાથી અજાણ્યા હોય તે રીતે જ વર્તે છે. કયારેક ઘરમાં કોઇ ન હોય ત્યારે સાથે રમી લે. કે કયારેક ઇશારાથી વાતો કરી લે. આવું જોઇએ ત્યારે થાય કે મોટાઓ પોતાના રાગ દ્વેષ, ગમા, અણગમા પોતાના સુધી જ સીમિત રાખતા હોય તો ? બાળકોને શૈશવથી જ ખોટું બોલતા, દંભ કરતા શીખવું પડે છે. બની શકે અત્યારે સહજ રીતે સાથે રમતા બાળકો મોટા થતાં માતા પિતાના ઝગડાનો વારસો પણ જાળવે..તો આ બધાનો અંત કયારે ..કેમ આવે ? પાછું જોવાની ખૂબી એ છે કે દેરાણી જેઠાણી બંને નિયમિત ..રામાયણની કથા સાંભળવા જાય. ટી.વી. માં આવતી મોરારીબાપુની કથા કયારેય ન ચૂકે. પોતપોતાના ટી.વી. પર જ જુએ…આ કથા સાંભળવાનો પણ કોઇ અર્થ ખરો ?

આજે માનવી દુનિયાને પ્રેમ કરવાની વાત કરી શકે છે. સમાજને સુધારવાની વાતો કરી શકે છે. પણ પોતાના એક નાનકડા કુટુંબને પ્રેમ કરી શકતો નથી.તેને માટે એ વાત કદાચ સૌથી અઘરી બની રહે છે.. અલબત્ત એના કારણો ઘણાં હોઇ શકે..વ્યક્તિએ વ્યક્તિએ અલગ અલગ હોઇ શકે…પણ સામાન્ય રીતે એવા કોઇ મૉટા કારણો હોતા નથી..જેનો અંત ન આવી શકે..હા, એ માટે બંનેના દિલમાં સંબંધો સુધારવાની તત્પરતા..પૂરી જાગૃતિ ..દિલની પૂરી ઇચ્છા હોવી એ પ્રથમ આવશ્યક શરત છે. થોડું જતંધ કરવાની ભાવના,મનને થોડું ઉદાર બનાવવાની પહેલ કોઇ એકે કરવી જ રહી.. અહમને ઓગાળવાની તૈયારી હોય તો જ એ થઇ શકે..અને એકવાર એ થાય તો વહેલું કે મોડું એનું સારું પરિણામ જરૂર આવે જ. કરેલું કયારેય નકામું જતું જ નથી. કર્મનો સિધ્ધાંત અહીં યાદ રાખવા જેવો છે. સાર કર્મનું સારું ફળ વહેલું કે મોડું મળે જ છે. જોકે કહેવું..બોલવું જેટલું આસાન છે..કરવું એટલું આસાન કયારેય હોતું નથી.. છતાં ધારીએ તો કશું અશકય પણ હોતું નથી..એ પણ એટલી જ સાચી વાત છે. થોડી ધીરજ રાખી સંબંધોને માંજવાની પ્રેકટીસ કરવી રહી. રીપેર થઇ શકે તેવા સંબંધોને રીપેર કરવા રહ્યા.હા,ઘણીવાર નિશ્ઠાપૂર્વકના દરેક પ્રયત્નો પછી પણ ધાર્યું પરિણામ ન મળે તો એમાંથી બહાર નીકળી જવાનું..કોઇ અફસોસ કર્યા સિવાય. પ્રયત્ન કર્યાનો સંતોષ તો મળશે ને ? દિલમાં એક આશ્વાસન તો રહેશે ને કે મેં તો મારાથી શકય બધા પ્રયત્નો કરી લીધા…અંતે તો દરેક સંબંધમાં કોઇ ને કોઇ ઋણાનુબંધ ભાગ ભજવી જતો હોય છે.

બીજી પણ એક વાત યાદ આવે છે. સ્નેહાના લગ્ન થયે હજુ બે વરસ જ થયા છે. આર્થિક રીતે સુખી છે. પતિ તરફથી પણ કોઇ ફરિયાદ નથી. જે ફરિયાદ છે તે સાસુ માટે છે. ઘર ઘરકી કહાની..! વહુને સાસુ માટે અને સાસુને વહુ માટે..! કયારેય આવી શકશે આ લડાઇનો અંત ?

તે હમણા ઘેર આવી હતી. મને કહે,’આંટી, અમારા ઘરમાં કોઇ વાતની કમી નથી. પણ મારા સાસુની કચકચથી હું થાકી જાઉ છું. દરેક વાતમાં સલાહ સૂચન ઊભા જ હોય.આમ આટલો ગેસ ન બળાય. આટલો સાબુ વપરાઇ ગયો ? તેલ થોડું ઓછું વાપરજે. વિગેરે..વિગેરે..આંટી, એના કંજૂસાઇનો પાર નથી. ઘરમાં કયાં તાણ છે ? પરંતુ એની કરકસર કરવાની સલાહો નો કોઇ અંત જ નહી ! “ સ્નેહા ઉભરો ઠાલવે છે. હું તેને શાંતિથી સાંભળું છું. પછી પૂછું છું ‘બાકી બીજો કોઇ પ્રશ્ન નથી ને ?’ સ્નેહા આમ તો પ્રામાણિક છે. તરત કહે છે, ’ ના, બીજું તો શું હોય ? પણ આ રોજની કરકસર કરવાની તેમની કથાથી હું થાકી જાઉ છું અને પછી મને ગુસ્સો આવે છે અને મારાથી પણ તેમની સામે બોલાઇ જવાય છે. એવી જરૂરિયાત હોય તો બરાબર છે. પણ આ તો……’ હું ધીમેથી તેને પૂછું છું. ‘ સ્નેહા, માણસનો સ્વભાવ જલદી બદલાઇ શકે ? તને કોઇ આદત પડી હોય તો બદલવી અઘરી પડે કે નહીં ? ‘ સ્નેહા કહે ‘હા, પણ કોશિશ તો કરવી જોઇએ ને ? ‘

‘તેં કેમ માની લીધું ? કે તેઓ કોશિશ કરતા નથી ? હા, કદાચ સફળ ન થતા હોય તેવું બની શકે. પણ સ્નેહા, તું તો આ ઘરમાં બે વરસથી આવી છો. અને હવે ઇશ્વરની કૃપાથી આર્થિક પરિસ્થિતિ સારી છે. પરંતુ તને જાણ છે..? જયારે તમારા ઘરની અર્થિક સ્થિતિ સારી નહોતી ત્યારે આ તારા સાસુએ કેટલી કરકસર કરીને.. રાત દિવસ લોકોના કપડા સીવી સીવીને તારા વરને..અલયને મોટો કર્યો છે અને આટલું ભણાવ્યો છે ? તેણે એ દિવસો જોયા છે. સહન કર્યા છે તેથી તારે માટે પાંચ જ રૂપિયા છે પરંતુ તેને માટે એ પાંચ..રૂપિયા સો રૂપિયા જેવા છે. હવે કરકસર કરવાની જરૂર નથી એ સમજાતા..સ્વીકારતા,તેને બદલાતા સમય લાગશે. પોતે આટલું સહન કરીને ઘરને ઉંચે લાવ્યા છે અને વહુ આવીને ઉડાવે છે..એ માન્યતામાંથી બહાર આવવામાં તેને થોડો સમય તો લાગે જ ને ? જોકે તારી વાત પણ સાચી છે કે તેમણે સહન કર્યું..એ તેમના નશીબ..મારા સમયમાં હવે એવા સંજોગો નથી તો મારે શા માટે આ બધું કરવું ? એમણે સહન કર્યું માટે મારે પણ કરવાનું ? એમાં મારો કયાં કોઇ દોષ હતો ? તારી આ બધી દલીલ..વાત સર આંખો પર…!પણ તો પછી આ વાતનો કોઇ અંત જ નહીં આવે..અને ઘરમાં કાયમ તંગ વાતાવરણ જ રહેશે..તો એના કરતાં થોડો સમય તું તેને સાચવી લે તો ? તો બની શકે સારું પરિણામ આવે. પ્રયત્ન કર્યા સિવાય હાર શા માટે માની લેવી ? તું તો આટલી હોંશિયાર છે,સમજુ છે. બે પેઢી વચ્ચે વિચારોનો થોડો તફાવત તો રહેવાનો જ ને ? તું તારા વીસ વરસના વિચારો નથી છોડી શકતી તો તેમના પચાસ વરસના વિચારો એમ આસાનીથી થોડા છૂટી શકે ? મારી વાત સમજાય છે તને ?’ સ્નેહા વિચારમાં તો જરૂર પડી.’સારું આંટી, હું પછી નિરાંતે આવીશ.બની શકે તમારી વાત સાચી પણ હોય. ‘ સ્નેહા તો ચાલી ગઇ.પણ મને વિચારોના વમળમાં જરૂર નાખતી ગઇ. નાનકડી જિંદગી..! અને કેટકેટલા પ્રશ્નો…! મોટેભાગે મુઠ્ઠી જેવડા મનના જ ઉધામા ને ?

જીવનમાં ડગલે ને પગલે સમાધાન દરેકે કરવા જ પડતા હોય છે ને ?કોઇએ થોડા ઓછા..તો કોઇએ થોડા વધારે. તો જ સંબંધો બારમાસી બની શકે… બારમાસી સંબંધો ઇચ્છવા લાયક છે એવું નથી લાગતું ?

( સ્ત્રી માં પ્રકાશિત કોલમ..)