મુક્તિપળ…… March 31, 2008
એક ઘેરી સ્તબ્ધતા…અકળ સન્નાટો..કીકીઓમાં ચકળવિકળતા..સમસ્ત પ્રાણમાં જાગી ઉઠેલ વિહ્વવળતા..ક્ષણમાં આકળવિકળ અસ્તિત્વ…આંખોમાં ન ઓળખાતા અજાણ્યા ભાવોનું ઉભરાતું પૂર.. કાનમાં અથડાતાં, પણ ન સંભળાતા.. ન સમજાતા આ શબ્દો.. કયા દિગંતમાંથી રેલાઇ રહ્યા છે ? પોતે આ શું સાંભળ્યું ? મોક્ષાએ જોશથી આંખો ચોળી..ઉઘાડ બંધ કરી..શમણું ? સત્ય ? ત્યાં એ જ અર્ધબોલાયેલ..થીજી ગયેલ શબ્દો ફરીથી કાનમાં પડઘાયા. એ શબ્દોનો અર્થ સમજવા તે મથી રહી. આંખોની પૂતળીઓ સ્થિર..અસ્તિત્વ સ્થિર..!
દિલમાં કેમ અપેક્ષિત ઉથલપાથલ નથી મચતી ? વિશ્વ કેમ ખળભળી નથી ઉઠતું ? અંતરમાંથી આક્રન્દ કેમ નથી પ્રગટતું? આંખો કોરીધાકોર કેમ બની રહી ? અત્યારે તો આંખોમાંથી સમંદર નીતરતો હોવો જોઇએ..સાવન ભાદરવો વહેવો જોઇએ. તેને બદલે પોતાની અંદર આ શું થઇ રહ્યું છે ?
મોક્ષા ડરી ગઇ. ધીમે ધીમે બધાના બોલવાનો અર્થ સ્પષ્ટ થતો હતો. એક પળ…ફકત એક પળ..ધ્રૂજારીની એક લહેરખી અણુ અણુમાં ફરી વળી…અચાનક પોતાની આંખો ખુલ્લી છે..એ અહેસાસ થયો. અને તેને ડર લાગ્યો..કોઇ તેની આંખો વાંચી લેશે તો ? આંખોની જે લિપિ હજુ તો પોતે પણ ઉકેલી કે સમજી શકી નથી..એ કોઇ જાણી જશે તો ?
મૂંગા મંતર હોઠ તો મારા, પણ બોલકી આ આંખોનું શું ? “
અને ભયના એક ઓથાર સાથે તે દોડી..આકળવિકળ થઇ ને દોડી. કોઇ રોકે..કંઇ કહે, કંઇ સમજે તે પહેલાં દોડી…તેના પગના ઝાંઝર તેના દોડવાની ચાડી ખાતાં રણકી ઉઠયા. જાણે તેણે તેની ફરજ બજાવી લીધી હતી. એક ક્ષણ..એક ક્ષણ તે અટકી. ઝાંઝર સામે જોયું. એ નજરમાં ઝાંઝર માટે નર્યો તિરસ્કાર કેમ છલકતો હતો ? તેણે એક ઝાટકે પગના ઝાંઝર ઉતાર્યા..એક આવેશથી ઘા કરી પાછળ કોઇ ભૂત પડયું હોય તેમ ભાગીને સીધી દાદર ચડી ગઇ.. કયાંય એક નજર સુધ્ધાં નાખ્યા સિવાય. રૂમ માં…પોતાના રૂમ માં પહોંચી તેણે જોશથી ધડાધડ બારણું બંધ કરી દીધું. તેની છાતી ધમણની જેમ હાંફતી હતી…ઉછળતી હતી. શું થતું હતું..તે તો આ ક્ષણે પોતાને પણ કયાં સમજાતું હતું ?
ડરતાં ડરતાં… બીકણ સસલી વાઘના ભયથી આસપાસ જોઇ રહે તેમ રૂમમાં ચારે તરફ નજર કરી. કોઇ આસપાસમાં છૂપાયું તો નથી ને ? કોઇના ભણકારા..પડઘા કેમ મનમાં પડે છે ? વરસોની આદતને લીધે ? બહાવરી બની તે ચારે તરફ જોઇ રહી. વિશ્વાસ નહોતો આવતો. પલંગ નીચે, કબાટ પાછળ, બારણા પાછળ, પલંગ ની ચાદર નીચે,..કયાંય કોઇ દેખાયું નહીં.
ખરેખર ? માન્યામાં કેમ નથી આવતું ? અને છતાં આ સત્ય હતું..આ ક્ષણે તો સત્ય જ હતું.. આ રૂમમાં તે એકલી હતી. નિતાંત એકલી…કોઇના દ્રશ્ય કે અદ્રશ્ય ચોકી પહેરા સિવાય… કોઇ નો અણસાર કે ઓછાયો નહીં.. પોતાનો પડછાયો પણ નહીં.
હાંફતી છાતીને સંયમિત કરવાં તેણે ખાસ્સા પ્રયત્ન કરવા પડયા. નીચેથી ઘણાં બધાના અવાજો આવતા હતા. પણ આ પળે તેને એ બધા સાથે કોઇ નિસ્બત નહોતી. અંતરમાં એક નીરવતા હતી. તોફાન પછી ની કે પહેલાની નીરવતા..?
આ પળની કલ્પના યે તેણે કયાં કદી કરી હતી ? કે આ પળની ઝંખના પણ કયારેય દિલમાં કયાં ઉગી હતી ? પ્રતીક્ષા પણ નહોતી કરી…અરે, આવું કંઇ બની શકે એવો અણસાર આઘે આઘે પણ તેના અંતરમાં કદી ઉઘડયો નહોતો. પોતાની નિયતિ માની દરેક પરિસ્થિતિનો કોઇ ફરિયાદ વિના મૌન સ્વીકાર કરી આયખાના દિવસો ખૂટાડી રહી હતી.
પરંતુ….અત્યારે.. આ પળે તેની અંદર શું ખળભળી રહ્યું છે ? એક પછી એક આ કઇ ભરતીના મોજા મનના મહાસાગરમાં કયાંથી ધસી આવી ને ઉછાળા મારી રહ્યા છે ? કંઇ ખબર નથી પડતી. આ ખુશી નથી..તો ગમ પણ નથી, હાસ્ય નથી તો રૂદન પણ નથી.. મનની ક્ષિતિજે આ કઇ અજ્ઞાત સંવેદના ઉગી રહી છે ?
મોક્ષાએ ધીમેથી બારી ખોલી. વરસોથી જાણે કોઇના એક ધક્કાની જ પ્રતીક્ષામાં હોય તેમ ફટાક બારી ખૂલી ગઇ. અને..અને ઓહ..! આ સુરભિત વાયરો કેવા યે જોશથી આવી ને મોક્ષાને આલિંગી રહ્યો… વીંટળાઇ રહ્યો. અને મોક્ષા તો સુગંધ…સુગંધ…! સામે ઊગમણા આકાશી ઝરૂખે વીજળીનો એક ચમકાર મોક્ષાની આંખોમાં તેજના ટશિયા ભરી ગયો. આ કોરુંધાકોર આકાશ એકાએક રંગીન કાં લાગે ? વૃક્ષોની ડાળી ઓ કેમ હરખુડી થઇ ને ડોલી રહી હતી ? આ આટઆટલા પુષ્પો એકી સાથે કેમ ખીલી ઉઠયા ? પીઠીવરણી કુંવારી કન્યાની જેમ કંકાવટીમાં કુમકુમ ઘોળી ને સંધ્યા દસે દિશાઓમાં અબીલ ગુલાલના છાંટણા કેમ છાંટી રહી ? આ સાંધ્યદીપો સહસ્ત્રગણા તેજે ઝળહળી ઉઠયા કે શું ? છાતીમાં ધરબાયેલ સદાબહાર પાનખરમાં આ કઇ લીલી કૂંપળૉ અનાયાસે ફૂટી રહી હતી ? સાંધ્યઆરતી ગાતા પંખીઓનો મીઠો કલરવ તેના અસ્તિત્વમાં કેમ ગૂંજી રહ્યો ? આ કંઇ ખુશીની પળ નહોતી જ. પરમ વિષાદની આ પળે આ કયો એહસાસ તેને બહેકાવી રહ્યો છે ? ભટકાવી રહ્યો છે ? ભાન ભૂલાવી રહ્યો છે ? ઇચ્છાઓના હરણાં બેબાકળા..બહાવરા બનીને કયાં ઘૂમી રહ્યા છે ? તેની અંદર આ કયું અગોચર તત્વ પ્રગટી રહ્યું છે ? ચોતરફ આ કયું પૂર ઉમટયું છે ? કઇ ક્ષિતિજો આ પળે અચાનક તેના મનમાં ઊગી રહી છે ? આયખુ કઇ અજાણી ગંધથી મહોરી ઉઠયું છે ? અંતરમાં આ કઇ ઉથલપાથલ મચી રહી
છે ?
“ આ શ્વાસ અને ઉચ્છશ્વાસ સાથે કોણ મંથર ઉઘડે ?
જન્મ જન્માંતરના બધા થર પછી થર ઉઘડે ? “
કોણ..આ કોણ તેના કાનમાં આવી ને સંભળાવી જાય છે ? મોક્ષા ગભરાઇ ગઇ. આખા શરીરે પરસેવો બાઝી ગયો. ફરી એકવાર ગભરાઇને તેણે રૂમમાં ચારે તરફ નજર ફેરવી. અચાનક તેનું ધ્યાન ધીમેથી હલતાં પડદા તરફ ગયું. તેના મોં માંથી હળવી ચીસ નીકળી ગઇ. તો વાઘ ત્યાં સંતાયો હતો..! હિંમત કરી એકદમ ધીમે પગલે પડદા પાસે પહોંચી..આંખ બંધ કરી તેણે પડદો ખસેડયો. એક ક્ષણ ઉભી રહી. હવે પછી શું થશે..તેનાથી તે કયાં અજાણ હતી ? પણ અહો..આશ્ર્વર્ય..! તેણે પોતાના ગાલ પર, વાંસા પર ધીમેથી હાથે ફેરવ્યો. ના, કયાંય કોઇનો પ્રહાર નહોતો થયો..કયાંય લાગ્યું નહોતું. તેણે ધીમેથી આંખો ખોલી. ત્યાં કોઇ નહોતું.! પણ બાથરૂમમાંથી જરૂર કંઇક અવાજ આવતો હતો ! તેણે બાથરૂમના અધખુલ્લા બારણા માંથી અંદર એક હાંફળીફાંફળી નજર કરી. પરંતુ ત્યાં પણ કોઇ ન દેખાયું. હવે ? તે રૂમમાં ચારે તરફ પાગલની જેમ બધું ખસેડીને દોડી રહી. પણ આ શું ? તે ચાલી..દોડી તો યે પગના ઝાંઝરે ચાડી કેમ ન ખાધી ? રણકયા કાં નહીં ? તે અત્યારે કઇ જગ્યાએ છે તેની જાણકારી માટે પગમાં વરસોથી પહેરાવેલ રૂપાની એ બેડી કેમ રણકી નહીં ? ના, એ તો પોતે જ હમણાં જ કાઢીને ફેંકી દીધી હતી. ખરેખર ? હવે તેને કોઇ પાસે હાજરી નહોતી પૂરાવવાની ? શું હવે તે સ્વતંત્ર હતી ? મુકત હતી ?
એટલે…એટલે..આ શું તેની મુક્તિની પળ હતી ? મનના સાતમા પાતાળના કોઇ ખૂણે સંઘરાઇને, સચવાઇને , સંતાઇને પડેલ મુક્તિપળ ? જીવનઆકાશમાં અણધારી ઉગી નીકળેલ મુક્તિપળ..? એ અપરિચિત પળનો આ અપરિચિત અહેસાસ હતો ? મુક્તિની ઝંખના….પ્રતીક્ષા કરવા પણ કયાં કદી પામી હતી ?
મનમાં કોઇ વિચારો પણ કયારેય પ્રવેશી ન શકે એ હદે મૂઢ બનીને અર્ધમૂર્છિત અવસ્થામાં તે જીવતી હતી. ખરેખર જીવતી હતી ? હા, આ ક્ષણે તો જીવતી જ હતી. તેની સાબિતી આપતા તેના શ્વાસ જોશથી ધમણની જેમ ચાલી રહ્યા હતા. અને આ મુક્તિપળ હોય તો તે આથમી જાય તે પહેલાં……
ફરી તેની નજર બારી બહાર દોડી ગઇ. રજનીરાણી રૂપેરી ઓઢણી ઓઢી કોઇ નવોઢાની માફક, કોઇ અભિસારિકાની જેમ શરમાતી, ધીમે પગલે આકાશમાં કોને મળવા આવી રહી છે ? આ ઝગમગ રજનીને કાજળઘેરી કયા મૂર્ખે કહી હશે ? ચંદ્ર તેના બહાવરાપણા પર હસી રહ્યો છે કે શું ? ગોખમાં મલકતા સાંધ્ય દીપોનો પ્રકાશ તો લાખ લાખ સૂરજના તેજને પણ આજે ફિક્કો પાડી દે તેવો છે. આજે જ આ બધું કેમ દેખાય છે ? કે પછી આ બધું પણ આજે જ પ્રગટયું છે ?
વરસોથી બારી સુધી પહોંચવા મથી રહેલ આંગળાનો ધક્કો કોઇ અજ્ઞાત ભયને લીધે કયારેય બારી ને લાગી શકયો નહીં. તેની દુનિયા આ ચાર દીવાલમાં જ સીમિત હતી ને ? છેલ્લે તે કયારે હસી હતી ? કે રડી હતી ? વરસોથી કોઇ સંવેદન તેણે કયાં ઝિલ્યું હતું ? સિવાય સતત એક ડર..ભયનો ઓથાર… કયારે કઇ દિશામાંથી તન કે મન પર કેવો માર પડશે…એ આશંકાથી ફફડતું રહેતું મન….
તે ધીમેથી પાછી ફરી. સામે અરીસામાં તેનું ધ્યાન ગયું. અને તે ધ્રૂજી ઉઠી. આ કોણ બોલ્યું, ‘ હા, હા, અરીસામાં જોઇ લો…રાજરાણી, કેવા રૂપાળા છો તે. કોઠામાં બેસવા લાયક રૂપ સંઘર્યું છે. જાવ, ત્યાં તમારી રાહ જોવાતી હશે.’
અનાયાસે તેનો હાથ પોતાના ગાલ પર હળવેથી ફર્યો. ના, અરીસામાં જોવા છતાં કોઇ તમાચો આજે નહોતો પડયો. ! વરસો બાદ તે આયનામાં પોતાની જાતને નીરખી રહી. આ રૂપ ..આ સૌન્દર્ય..તેનો દુશ્મન બની ગયું હતું. ? કે પછી બીજલનું સંકુચિત, વિકૃત..લઘુતાગ્રંથિથી પીડાતું માનસ તેનો દુશ્મન બની જિંદગી વેરાન કરી રહ્યું હતું ? ભરબપોરે રણને યે તરસનો એહસાસ થતો હશે… જળની ઝંખના જાગતી હશે પણ પોતે તો બિલકુલ મૂઢ…જડની જેમ એવા કોઇ અહેસાસથી પર થઇ ગઇ હતી. જિંદગી જાણે ઠિંગરાઇ ગઇ હતી.
અને આ કંઇ આજકાલની વાત થોડી જ હતી ? શૈશવ એટલે શું ? તેનો કોઇ આનંદ હોઇ શકે તેવી તેને ખબર જ કયાં હતી ? બીજા બાળકોને ઘણીવાર તે રમતાં જોતી ત્યારે તેને અપાર આશ્ર્વર્ય થતું. આ બધાને તેમની મા મારતી નહીં હોય? ધીમે ધીમે સમજણની ક્ષિતિજો થોડી વિસ્તરતાં ખબર પડી કે પોતે જન્મથી અભિશાપ લઇ ને જન્મી હતી. મા તો પોતાને જન્મ આપી ચાલી ગઇ હતી. સાવકી મા ના રાજમાં કયારેય પિતાની ઉષ્મા પણ પામી શકી નહીં. તેનું રૂપ અદભૂત હતું. પરાણે વહાલી લાગે તેવી એ કિશોરીને કયારેય ચપટી ભરીને વહાલ મળ્યું નહીં. કિશોરાવસ્થામાં યે શમણાં સુધ્ધાં જોઇ શકી નહીં. જીવનમાં વસંત કદી આવી જ નહીં. કોઇ લીલીછમ્મ કૂંપળ ક્દી ફૂટી જ નહીં. અને અઢાર વરસ પૂરા કરે તે પહેલાં જ સાપના આ સુંદર ભારાને જે પહેલો છોકરો દેખાયો તેને વળગાડી દીધો. બીજલ નું તન તો કદરૂપુ હતું જ. પણ મન તો એથી યે વધું…! એક વિકૃત માનસ, સતત લઘુતાગ્રંથિ, શંકા, પત્નીના અનર્ગળ રૂપે અને પોતાના કદરૂપાપણાના ભાને તેને વધુ વિકૃત બનાવ્યો. સાત જનમના મૂંઝારા અને આઠ જનમની કેદ માં તે પૂરાઇ હતી. ભમ્મરિયા કૂવામાં ઘૂમરાતી રહી. ક્ષણના તાર પર અને ઇચ્છાઓના દ્વાર પર મણમણના તાળા વસાઇ ગયા હતા. અને શરૂ થઇ હતી યાતનાની એક વણથંભી વણઝાર.
અચાનક મોક્ષા ચમકી. કયાં ખોવાઇ ગઇ હતી તે ? કેટલા યુગો જાણે થોડી પળૉમાં જીવી લીધા. કોઇ બહાર બારણા ખખડાવી રહ્યું હતું. તેને ભાન આવ્યું. પરિસ્થિતિનો ખ્યાલ આવ્યો. હવે ? નીચે માણસો એકઠા થઇ ગયા લાગતા હતા. મોક્ષાએ પોતાના હાથ સામે નજર કરી. ગળા પર હાથ ફરી વળ્યો. હાથમાં કાચની લાલ બંગડીઓ ખનકી રહી. અને ગળામાં મંગલસૂત્ર..સૌભાગ્યનું પ્રતીક ઝૂલી રહ્યું હતું. તેણે એક ઝાટકે બંગડીઓ તોડી.. મંગલસૂત્ર ખેંચી કાઢયું. ખનનન..કરતાં કાળા પારા જમીન પર વેરાઇ રહ્યા, પગ નીચે કચડાઇ રહ્યા. હાથમાં કાચ ના ટુકડા અને તૂટેલ મંગલસૂત્ર લઇ વિક્ષિપ્ત મોક્ષાએ દરવાજો ખોલ્યો.
બીજલના મિત્રો, સગા વહાલાઓ એકઠા થઇ ગયા હતા. મોક્ષાના હાથમાં બંગડીના ટુકડા અને તૂટેલ મંગલસૂત્ર જોઇ બધાની આંખમાં સહાનુભૂતિ… કરૂણતા ઉભરી આવી. હમેશાં બીજલની સાથે જ તેમણે મોક્ષાને જોઇ હતી. અને એટલે અકસ્માતના આવા ભયંકર સમાચાર સાંભળી ..અચાનક આવી પડેલ વૈધવ્યના દુ:ખને સહન કરવું થૉડું આસાન છે ? એ સૌનો સ્વાભાવિક પ્રત્યાઘાત હતો. બધાએ હમેશાં પતિ પત્નીને સાથે જ જોયા હતા. મોક્ષા એકલી તો કયારેય બહાર નીકળતી જ નહોતી ને.! એ તેઓ કયાં નહોતા જાણતા ? એટલે આ ક્ષણે મોક્ષાને કેટલું એકલવાયું લાગતું હશે..તે કલ્પવું તેમને માટે અઘરું નહોતું. બધા તેને આશ્વાસન આપતા હતા. પણ એ શબ્દો મોક્ષા સુધી કયાં પહોંચતા હતાં ? પતિના અવસાનના અચાનક લાગેલ આઘાતથી મોક્ષા રડી સુધ્ધાં નથી શકતી…મૂઢ બની ગઇ હતી..એ વિચારે બધા તેને રડાવવાના પ્રયત્નો કરતાં રહ્યા. મોક્ષાની આંખો કોરીધાકોર…. અને કાન બહેરા….!
‘ બિચારી, હજુ કયાં એવડી મૉટી થઇ ગઇ છે ? હજુ તો પાંત્રીસ માંડ થયા હશે. ત્યાં આ દુ:ખ..? ‘
‘ અને નથી બિચારીને છૈયા છોકરા.. હવે કોના આધારે…? ’ ’ બીજલભાઇ એક મિનિટ તેને રેઢી નહોતી મૂકતા. તેના વિના જરા વાર પણ કયાં રહી શકતા હતા? કેટલો પ્રેમ હતો ! ‘ ’ અરે, એટલે તો ઓફિસ સુધ્ધાં ઘરમાં જ બનાવી હતી. મોક્ષા વિના એક ઘડી યે ન ચાલે ને તેમને. નશીબદાર હોય તેને ધણીનો આવો પ્રેમ મળે..’ ‘ આ તો આજે પહેલીવાર એકલા જવું પડયું..અને ….આ અકસ્માત….’
‘ આઘાત તો લાગે જ ને ? બિચારીના આંસુ યે સૂકાઇ ગયા છે. કેવી મૂઢ બની ગઇ છે ? ’
મોક્ષા ચૂપચાપ જડની માફક સંવાદો સાંભળી રહી.
અને પછી તો માણસો..સગા સ્નેહીઓ આવતા ગયા. બીજલના બા ગામડે એકલાં રહેતાં..તે પણ આવ્યા. લૌકિક ક્રિયાઓ બધી થતી ગઇ. ગીતાપાઠ, ગરુડપુરાણ વંચાતા રહ્યા. મોક્ષા એક ખૂણામાં સફેદ સાડલો પહેરી મૌન બની બેસી રહેતી, તેની અંદર મેઘધનુષી રંગો ઉમટી રહ્યા હતા. પણ…..
સામે બીજલના ફોટા પર સુખડનો હાર મઘમઘતો હતો. તેનો કદરૂપો ચહેરો હારથી સુંદર દેખાવાને બદલે વધારે કદરૂપો લાગી રહ્યો હતો.
મોક્ષા જરાયે ડર્યા સિવાય આજે પહેલીવાર તેની સામે એકીટશે જોઇ રહી હતી. પોતાના ઝાંઝર વિનાના….કોઇ બેડી વિનાના પગ જાણે તે બીજલને બતાવી રહી. બધા તેની દયા ખાતા હતા. ત્યાં તેના સાસુ ‘ મોક્ષાની તબિયત સારી નથી થોડીવાર ઉપર ભલે સૂતી. અહીં તો હું છું ને ? ‘ કહી ધીમે ધીમે મોક્ષાનો હાથ પકડી ઉપર લઇ ગયા. અને તેને ઉપર જ સૂઇ રહેવાની સૂચના આપી પોતે નીચે બધું સંભાળી લેશે એમ કહી કોઇ આવે તે પહેલાં બારણું અટકાવી , મોક્ષા સામે એક નજર નાખી નીચે ઉતરી ગયા. જતાં જતાં સાસુની આંખો તેને કંઇક કહેતી હોય તેવું કેમ લાગ્યું ? શું કહેતી હતી એ આંખો ?
પોતાના લગ્ન થયા ત્યારે સાસુને અલપઝલપ જોયેલા. પછી સાસુ ગામડે ચાલ્યા ગયેલ. સાસુનો પરિચય પામવાનું કયારેય બન્યું નહીં. મા દીકરા વચ્ચે લાગણી તો શું બોલવાનો પણ કોઇ વહેવાર હોય તેવું તે કયારેય જાણી શકી નહોતી. પૂછી શકાય તેવું પણ કોણ હતું ? કે એવી અનુકૂળતા પણ કયાં હતી ? આજે આ સંજોગોમાં સાસુનો આ પહેલો પરિચય. તે થોડી ગભરાઇ. હવે પછીના તેના ભવિષ્યનો દોર સાસુના હાથમાં હશે ? સાસુની આંખો કંઇક કહેતી હતી કે શું?
એકાએક તે સફાળી ઉભી થઇ. ધીમેથી ત્યાં રાખેલ બુલબુલના પિંજર પાસે પહોંચી. હજુ ગઇ કાલે જ આ પિંજર પાસે ઉભા ઉભા તેના મનમાં કેવા વિચારો ઉભરાતા હતા.
પિંજરમાં બંધ બુલબુલને કેવી નિરાંત હતી. રોજ સવાર પડે ને બધાની જેમ ખોરાકની શોધમાં ભટકવાની કોઇ ઝંઝટ નહીં. બધું તૈયાર ઘેર બેઠા મળી જાય..મન થાય ત્યારે પાંખો ફફડાવવાની. ઉડવાની ઉપાધિ જ નહીં ! મોક્ષા એકી ટશે બુલબુલ સામે તાકી રહી હતી..બધા કહેતા, “ બુલબુલ કેવું સરસ ગાય છે…કેવું મીઠું બોલે છે. કલરવથી તમારા ઘરને ગૂંજતું રાખે છે. “
પણ ન જાણે કેમ મોક્ષાને તો કયારેય બુલબુલનું ગીત સંભળાયું જ નહીં. તેને તો સંભળાતું હતું..બુલબુલનું રૂદન… એક નાનકડું પક્ષી એકીટશે પોતાની સામે જોઇ રહેતું કંઇક કહેવા મથી રહ્યું હોય તેવું કેમ લાગતું હતું ? તેની આંખોમાં વણલખી કઇ આજીજી તેને વંચાતી હતી ?
મીઠી નદીઓ સાગરમાં ભળી જઇ ને ખારી બની જાય છે. કવિઓ તેને સમર્પણનું રૂપાળુ નામ આપે છે..પણ કોને ખબર છે..એ મજબૂરી પણ હોઇ શકે. મીઠી નદીને ખારી બનાવતા સમન્દર માટે તેના મનમાં રોષ કેમ જાગતો રહ્યો હતો ? મનમાં એક ગોરંભો ઘેરાતો રહેતો. વાદળા વરસતાં અને આકાશનો ગોરંભો તો સાફ થઇ જતો. તેને હમેશાં વાદળની ઇર્ષ્યા આવતી. કેટલા નશીબદાર છે..! છલકાઇ જાય..ભરાઇ જાય..એટલે વરસી તો શકે..વરસાવા માટે પૂર્ણપણે ભરાવું એ જ એક માત્ર શરત. અને ભરાઇ જાય એટલે સૂરજ જેવાં સૂરજને પણ ઢાંકી દે. વરસીને… અન્યને તૃપ્ત કરી શકે. તેના નશીબમાં તરસવાનું કે વરસવાનું કંઇ જ નહોતું લખાયું ?
કેટલીયે વાર વિચારોના વંટોળથી થાકેલી મોક્ષા બુલબુલના સુંદર પિંજરને એકીટશે તાકતી રહેતી..બુલબુલ પાસે જતી. . હળવેથી પિંજરનું દ્વાર ખોલવા તેના હાથ આગળ આવતા. પણ…પણ પછી અટકી જતાં. અનાયાસે પાછા વળી રહેતા.. બંધ દ્વાર ખોલવું કંઇ આસાન હતું ? કેટકેટલા કોઠા ઓળંગવા પડે..આ બંધ પિંજર ખોલતા પહેલાં ? છે પોતામાં એટલી હિંમત ? બંધ બારણાને ધીમેથી સ્પર્શી તે પાછી વળતી….
પણ.. આજે…આજે તો કાળે કરવટ બદલી હતી. આ પળે તો તે… મુકત છે. બિલકુલ મુકત. એ ભાન અંતરમાં ઉગી આવતાં તેણે ધીમેથી પિંજર ખોલ્યું. બુલબુલે જાણે મોક્ષાની સામે જોયું. થોડી પળો તો કંઇ સમજી ન શકયું. આ અચાનક આવી ચડેલ સ્વતંત્રતાનું શું કરવું તે તેને સમજાયું નહીં. બીજી પળે તેણે અનંત આસમાન સામે અને પિંજરના ખુલ્લા દ્વાર સામે જોયું. એક ચક્કર આદત મુજબ પિંજરમાં જ લગાવ્યું. અને મોક્ષાને ‘ થેન્કયુ ‘ કહી તેની સામે એક નજર નાખી, આસમાનમાં વિહરતાં તેના સાથીઓ..સ્નેહીઓ સાથે વાતો કરવાં ઊડી ગયું. મોક્ષા નીતર્યા આનંદની અનુભૂતિ પહેલીવાર માણી રહી.
આજે તેને વાદળાની ઇર્ષ્યા ન આવી. તેર…ફકત તેર દિવસ સુધી આ અંચળો ઓઢીને ફરવાનું હતું. પછી તે આઝાદ હતી. તે ગીત ગાઇ શકશે..આયનામાં જોઇ શકશે. બધા સાથે વાતો કરી શકશે. ઇચ્છા થશે તે ખાઇ શકશે..બનાવી શકશે..તેના તન, મન પર રોજ નવાં નવાં ઉઝરડાઓ..જખમો નહીં હોય. અને..અને ખાસ તો બારી પાસે..બારી ખોલીને અસીમ આકાશને માણી શકશે. પંખીઓના કલરવ. પુષ્પની સુગંધને હૈયામાં ભરી ને છલકી શકશે. ઊગતા, આથમતા સૂર્યને, ઉષા, સંધ્યાની રંગછટાને મનભરી નીરખી શકશે. અમાસની રાતે તારલાનું સૌન્દર્ય ખુલ્લી આંખે માણી શકશે. કેટકેટલી નાની નાની છતાં અતૃપ્ત ઇચ્છાઓ..! પણ..પણ..
સાસુ.. એક અજ્ઞાત ભય ફરી એકવાર તેના ત્રસ્ત ,બીકણ બની ગયેલ મનમાં ફરી વળ્યો.
આ પળે તો જોકે બહું સારું લાગ્યું. સાસુ તેને ઉપર તેના રૂમમાં મૂકી ગયા. એકલી મૂકી ગયા હતા. તેણે અરીસા માં નજર કરી. નિરાંતે પોતાની જાતને જોઇ. મોં પર ફિક્કાશ હતી. કોઇ માવજત વિના રૂપ થોડું કરમાયું હતું. પણ છતાં તેને સારું લાગ્યું. વરસો બાદ..કદાચ પૂરા સતર વરસો બાદ તે મોકળા મને આયનામાં જાતને નીરખવા પામી હતી.
અચાનક તેને નાહવાની ઇચ્છા થઇ આવી. આ સમયે નહાવાય ? બહું હિંમત તો નહોતી ચાલતી. પરંતુ બદલાયેલ સંજોગો એ તેને થોડી તાકાત આપી. એ બાથરૂમમાં ગઇ. ફુવારા નીચે ઉભી રહી. ઠંડા પાણીની છાલક તેના તન, મનને ભીંજવી રહી. વાંસા માંના ઉઝરડા પર પાણી પડતાં થોડું સારું લાગ્યું. કેટલાયે જખમ તાજા હતા. વાસી કે તાજા..જખમોની કયાં ખોટ હતી ? મન તો કોઇ જખમ…ઉઝરડાની પીડા પણ હવે નહોતું અનુભવી શકતું. તન દર્દથી ચીખતું રહેતું. કોઇને ન દેખાય તેવી જગ્યાએ ઉઝરડાઓ ઉમેરાતા રહેતાં. જખ્મો દૂઝતાં રહેતાં. પણ ના, આજે તેને એ કંઇ યાદ નથી કરવું. તે પાણી ની શીતળ, મીઠી ફુહારને માણી રહી. જાણે વરસતા પહેલાં વરસાદમાં ભીંજાઇ રહી.
નહાવાથી તેને થોડું સારું લાગ્યું. એક હાશકારો અનુભવાયો. નીચે જાતજાતના અવાજો આવતા હતાં. ગીતાપાઠ કદાચ હજુ ચાલુ હતાં. બીજલને અને ગીતાપાઠ ને કોઇ સંબંધ ખરો ? તેના મનમાં અનાયાસે પ્રશ્ન ઉઠયૉ. તે પલંગ પર આડી પડી. ઓહ ! આજે તે પલંગ પર એકલી સૂતી હતી ! આજે કોઇ તેનું શરીર ચૂંથવાનું નહોતું. કોઇ બળાત્કાર નહીં ..કયાંય કોઇ યાતના નહીં..સિગરેટના ડામ નહીં. કોઇ દંતક્ષત નહીં. કોઇના નખના ઉઝરડા નહીં. કોઇ શબ્દોની ચોટ નહીં. ! આવા સરસ ભવિષ્યની કલ્પના યે તેને કયાં આવી હતી ? એક દિવસ આમ જ તે ઇશ્વરને ફરિયાદ કરવા પહોંચી જશે..એમ સ્વીકારી લીધું હતું. આત્મહત્યા કરવાની તાકાત પણ તેનામાં કયાં રહી હતી ? અને આજે..અચાનક ઇશ્વર જાણે તેના પર……? આવું વિચારાય ? પાપ લાગે ?
મનને કોઇ જવાબ મળે તે પહેલાં નીચેથી સાસુનો અવાજ સંભળાયો,’ લાવ, હું જ ઉપર જઇ ને જમવાનું આપી આવું. તેને બહુ વસમુ લાગ્યું છે. આ આઘાત જીરવવો કંઇ સહેલો છે ? સૂનમૂન થઇ ને પડી છે. ઉઠવાની યે કયાં તાકાત છે ? અંદર જ સોસવાય છે. તમે બધાં જમતાં થાવ..ત્યાં હું આવું છું. ‘
સાસુ ધીમે પગલે બધા ને શું યે સમજાવી ઉપર આવ્યા. અંદર આવી બારણું બંધ કર્યું. હાથમાં રહેલ થાળી એક તરફ મૂકી ‘ બેટા, ચાલ ખાઇ લે. ‘ આ અવાજ સાંભળી, બંધ કરી દીધેલ આંખો મોક્ષાએ ખોલી. સાસુ સામે જોયું. કોઇ ભયનો એહસાસ ન થયો. તે ઉભી થવા ગઇ. ઘસીને લૂછાવાથી વાંસાના જખમમાંથી લોહી નીતરતું હતું કે શું ? તેના મોં માંથી એક આછો ઉંહકારો નીકળી ગયો. સાસુ એ તે સાંભળ્યો. કંઇ બોલ્યા સિવાય ઉભા થયા. કયાંકથી કોઇક મલમ લઇ આવ્યા, મોક્ષાને આંખથી જ કદાચ પાછળ ફરવાનું કહ્યું કે કેમ..પણ મોક્ષા પાછળ ફરી. સાસુએ જખમ પર હળવે હાથે મલમ લગાવ્યો. અને તેના ગળામાંથી અસ્ફૂટ શબ્દો સરી રહ્યા,
’ મને તો કોઇ મલમ લગાડી આપવાવાળું પણ કયાં હતું ? તું સતર વરસ બાદ છૂટી. હું પૂરા ત્રીસ વરસ બાદ …..’
મોક્ષા સડાક દઇ ને આગળ ફરી. સાસુની સામે એક ક્ષણ જોઇ રહી. સાસુએ ધીમેથી માથુ હલાવી મોક્ષાએ ન પૂછેલ પ્રશ્નનો જવાબ આપ્યો. સાસુની વરસતી આંખોમાં મોક્ષાની આંખોના નીર ભળી રહ્યા.
સાસુ વહુ એકબીજાને નરી મમતાથી આલિંગી રહ્યા.
નીલમ દોશી.
( નવનીત સમર્પણ…એપ્રિલ 2008માં પ્રકાશિત વાર્તા..)
