દિવાળી નજીક આવતી હતી.જોકે વિમલાને તો શું દિવાળી કે શું હોળી કોઇ ફરક નહોતો પડતો.સમયની ચક્કીમાં પીસાતી તેની જિંદગીમાં દિવાળીની રોશની કોઇ ઉજાસ લાવી શકે તેમ નહોતી.સૂર્ય તો રોજની જેમ જ પૂર્વમાં ઉગતો હતો.પંખીઓ હમેશની જેમ જ ટહુકતા હતા.પારિજાતની સુગંધ લઇ ને વાયરો પણ વાતો હતો.બધું એ જ હતું.કંઇ બદલ્યું નહોતું.બસ બદલી હતી તો ફકત વિમલાની જિંદગી.છેલ્લા ત્રણ વરસથી સવારનો સૂરજ તેને માટે કોઇ નવી આશા..કે કોઇ શુભ સંદેશ નહોતો લાવ્યો.કોઇ વાયરાએ તેના દિલને શીતળતા નહોતી અર્પી.કોઇ ફૂલોની ખુશ્બુએ તેના મનને મહેકાવ્યું નહોતું.
ત્રણ વરસ પહેલાં તેનો પતિ કમાતો હતો. પૈસા તો ત્યારે યે બહુ નહોતા.પરંતુ ખાવા પીવા ની કોઇ તકલીફ તો નહોતી જ.પણ ઇશ્વરને તેનું ચપટી સુખ પણ કદાચ મંજૂર નહોતું.અને થોડા મહિનાની માંદગી ભોગવી તેનો પતિ ઇશ્વરને પોતાની દારુણ વ્યથા સંભળાવવા ઉપર પહોંચી ગયો.અને એ વ્યથાની કથા સાંભળવામાં ભગવાન કદાચ એટલા મગ્ન થઇ ગયા હતા..કે સાંભળીને પછી કંઇક કરવાનું પણ હોય છે…એ વાત કદાચ વીસરી ગયા હતા.અને પરિણામે વિમલા અને તેના ત્રણ બાળકો અર્ધભૂખ્યા પેટે દિવસો કાપતા હતા. જે થોડા પૈસા હતા..એ પતિની માંદગીમાં ખર્ચાઇ ગયા હતા.અને નાના બાળકોની જવાબદારી..કુટુંબમાં કોઇ નો આધાર નહીં…અને પોતે પણ હવે શારીરિક રીતે એ નબળી તો થઇ જ ગઇ હતી.છતાં જેમતેમ કરી બે ઘરના કામ તેણે ચાલુ કર્યા હતા.જેમાંથી ચાર જણાના પેટની આગ ઓલવવાનો પ્રયત્ન તે કર્યા કરતી.જોકે ઘણીવાર પેટની આગ પૂરી ન ઠરતી.ત્યારે લાચાર મા ની આંખ વરસી રહેતી.
મોટી પુત્રી સાત વરસની હતી.પછી પાંચ અને ત્રણ વરસના બે પુત્રો હતા.નાના પુત્રે તો પિતાનું મોઢું સુધ્ધા નહોતું જોયું.વિમલાને બાળકોને ભણાવવાની બહુ ઇચ્છા થતી.પણ ગરીબની બધી ઇચ્છાઓ પૂરી થોડી જ થાય છે?આસપાસમાં કોઇ સરકારી સ્કૂલ પણ નહોતી.અને ઘરમાં બે ટંક ખાવાના પણ સાંસા હોય ત્યાં બીજું શું થઇ શકે?છતાં હિમત હાર્યા વિના વિમલા એકલે હાથે ઝઝૂમતી રહેતી.ભણાવવાનો વૈભવ પોષાય તેમ નહોતો. પરંતુ પોતાને લખતા વાંચતા થોડું આવડતું હતું..એટલે કયારેક સમય મળ્યે ઘેર જ થોડું શીખડાવવાનો પ્રયત્ન જરૂર કરતી.એક મા પોતાના સંતાન માટે જે કંઇ કરી શકે તે કરવા તે મથી રહેતી.અને એકલે હાથે જીવનનાવ ચલાવવાનો પ્રુરુષાર્થ કર્યા કરતી. પણ નજીક આવતા દિવાળી ના તહેવારે આનંદને બદલે તેની જિંદગીમાં તો ચિંતા જ પ્રગટાવી હતી.રોશનીથી ઝળહળતા શહેરમાં વિમલા જેવા કેટલાયે કુટુંબોની ઓરડીમાં તો અંધકારનું જ સામ્રાજય છવાયેલ રહેતું.સામે જ ઝગમગાટ કરતાં, રોશનીમાં નહાતા બંગલાઓ હતા.તેમનું આકાશ જાતજાતના ફટાકડાઓથી ,રંગીન આતશબાજીથી અવનવા રંગો ધારણ કરતું રહેતું.ત્યારે એ જોઇને ગયે વરસે પણ નાના દીકરાએ ફટાકડા ફોડવાની કેવી જીદ કરી હતી.!! એક લાચાર મા ની પરિસ્થિતિ સમજી શકે..એટલી ઉમર હજુ બાળકોની કયાં થઇ હતી? આ વરસે પણ છોકરાઓ નજર સામે ફૂટતા ફટાકડાઓ જોઇ જીદ કરશે..પોતે તેને કેમ સમજાવશે?પેટની આગ ઠારવી કે મનની… વિકલ્પ પણ કયાં આસાન હતો?
અને તેનો ફફડાટ ખોટો નહોતો જ.વિમલાના છોકરાઓ દિવાળી ને દિવસે સામે ફૂટતા ફટાકડાઓના રંગને,,તેની શોભાને આશ્ર્વર્યમુગ્ધ બની નિહાળી રહ્યા હતા.થોડીવાર તો દૂરથી જોવાનો આનંદ પણ માણી રહ્યા.પછી અચાનક બંને ભાઇ ફટાકડાની જીદ લઇ ને બેઠા.તેમને પણ જાતે ફોડવા હતા.ફટાકડાનો સ્પર્શ માણવો હતો.હાથમાં લઇને જોવા હતા.!!
સાત વરસની છોકરી… શ્રીમંત માતા પિતાની હોય તો સાવ નાની જ કહેવાય.પણ ગરીબની છોકરી ને મોટી થતાં કયાં વાર લાગે છે?નાના ભાઇઓ ફટાકડાની જીદ લઇ ને રડતા હતા.સાત વરસની મોટી બહેન અણસમજુ ભાઇને પટાવતી હતી..મનાવતી હતી.. પણ સામાન્ય રીતે માની જતા બંને ભાઇઓ ન જાણે કેમ આજે જીદે ચડયા હતા.ગરીબ બાળક ને પણ કયારેક બાળહઠ કરવાનો અધિકાર તો હોય જ ને?
બેબસ મા પોતાના આંસુ સંતાડી છોકરાઓને ભૂલાવવાનો નિષ્ફળ પ્રયત્ન કરતી હતી.
ત્યાં અચાનક બેન ઉભી થઇ.,બહાર ગઇ.અને થોડીવારમાં ખુશખુશાલ થતી આવી.હાથમાં એક કાગળમાં વીંટાળેલ ફટાકડા હતા.!! વિમલા તો જોઇ રહી.! આ કયાંથી આવ્યા..? તે સમજી ન શકી.આ છોકરી આખરે લાવી કયાંથી?તે પૂછવા જતી હતી….પણ ન જાણે કેમ પુત્રીનો ચહેરો જોઇ કંઇ પૂછયું નહીં.
ત્યાં બહેને ભાઇને કહ્યું,”ચાલો ,બહાર…ફટાકડા ફોડવા છે ને?જુઓ ..હું તમારે માટે કેટલા બધા લાવી છું.!!” બંને ભાઇ ખુશખુશાલ.!! બહેને તો ફટાકડા ફોડવાની ભવ્ય તૈયારી કરી.! બંને ભાઇ બધું ભૂલી હરખાતા હૈયે ફટાકડા સામે જોઇ રહ્યા.બહેને તો મીણબત્તીનો નાનકડો ટુકડો સળગાવ્યો.કયાંકથી લાવેલ અડધી સળગેલ અગરબત્તી જલાવી અને કેટલી યે સૂચનાઓ સાથે નાનકડા ભાઇને હાથમાં આપી .અને કહ્યું,”જો બરાબર પકડી રાખજે હોં..! નહીંતર ફટાકડા નહીં ફૂટે ! “કહી ફટાકડાનો ઢગલો કર્યો.!!
બહેને શીખડાવ્યા મુજબ બંને ભાઇ વારાફરતી એક એક ફટાકડા હાથમાં લઇ..દોડી જતા અને બેન કહે ત્યારે જ અગરબત્તી અડાડતા.અને બહેન જલ્દી બૂમ પાડતી,:ચાલ ,ભાગ જલ્દી… દાઝી ન જવાય.”બંને ભાઇ અગરબત્તી પકડી બહેન પાસે ભાગી આવતા..અને પોતે ફોડેલ ફટકડાને આનંદથી જોઇ રહેતા.અને બહેન તાળી પાડતી..અને સાથે બંને ભાઇ પણ ખુશ થઇ તાળી પાડતા કિલ્લોલ કરી રહેતા,અને બહેન હોંશથી કહેતી,”જો..તેં ફોડેલ ફટાકડો કેવો ઉંચે ગયો..!! કેવો સરસ ફૂટયો..!”અને આ પ્રક્રિયાનું પુનરાવર્તન થતું રહ્યું…!! અને કયારેક કોઇ ન ફૂટે તો બેન ખીજાઇને કહેતી…”આ જોને ભઇલા,દુકાનવાળાએ સારા ફટાકડા નથી આપ્યા.કાલે એને ખીજાવું પડશે.”અને ભાઇ હા પૂરાવતો રહેતો. ફટાકડા ફોડવાનો આ ખેલ દૂરથી જોઇ રહેલી વિમલાની આંખો વરસી રહી.કયાંકથી વીણી લાવેલ ,ફૂટેલ ફટાકડા બીજી વાર થોડા ફૂટવાના હતા?પણ નાદાન બાળક્ને તો સામે ફૂટતા ફટાકડા જોઇ ને એમ જ લાગતું હતું..કે આ તો પોતે ફોડેલ છે.! આમે ય બહેનનું ટાઇમીંગ પરફેકટ જ હતું..!!
( ઉદ્દેશ દીપોત્સવી અંક 2007 માં પ્રકાશિત રચના. )
nilam doshi
